|

خطوط آشوب خاورمیانه

در اوایل قرن بیستم قدرت امپراتوری عثمانی رو به افول بود. فروپاشی احتمالی امپراتوری عثمانی در جنگ جهانی اول دولت‌های بریتانیا و فرانسه را بر آن داشت تا برای تثبیت نفوذ و قدرت استعماری خود دست‌به‌کار شوند. تا قبل از فروپاشی عثمانی در نقشه‌های منطقه به عبارت کشورهای خاورمیانه بر‌نمی‌خوردیم؛ بلکه شاهد منطقه‌ای وسیع بودیم، شامل بین‌النهرین، سرزمین حجاز و بخش‌های شرق دریای مدیترانه (از شمال کوه‌های تورس در سوریه و از جنوب صحرای عرب، دریای مدیترانه در غرب و منطقه بین‌النهرین در شرق) بخش عربی امپراتوری؛ اما بریتانیا و فرانسه در روزگار پایانی امپراتوری عثمانی با کشیدن خطی مورب بر روی کاغذ رأی به دوپاره‌کردن بخش شرقی عثمانی دادند؛ یعنی از بین‌النهرین تا شرق دریای مدیترانه. با این خط بخش‌های شمال به فرانسه و جنوب به بریتانیا واگذار شد. نقشه جدید خاورمیانه در می 1916 با توافق سرّی میان این دولت‌ها و با حمایت امپراتوری روسیه با عنوان قرارداد «سایکس-پیکو» منعقد شد. سر مارک سایکس نماینده بریتانیا و فرانسوا ژرژ پیکو نماینده فرانسه بود. بر‌اساس این توافق‌نامه سوریه و لبنان به فرانسه و عراق، اردن شرقی و فلسطین به بریتانیا رسید. مرزهای میان کشورها خطوطی مستقیم هستند که بدون پیچیدگی‌های ژئوپلیتیکی قلمرو این سرزمین‌ها را مشخص کردند و در نیمه اول قرن بیستم با وجود تأثیرات متفاوت میان مردم منطقه در نهایت به کام پروژه‌های پسااستعماری بریتانیا و فرانسه تمام شدند. اگرچه ترسیم قلمرو و مرزهای شمال آفریقا در شرح وظایف سایکس-پیکو نبود؛ اما آن منطقه نیز به دو حوزه تحت نفوذ تقسیم شد. بر‌اساس‌این بنا شد مصر تحت نفوذ بریتانیا و فرانسه بر مغرب مسلط باشد که شامل تونس، الجزایر و مراکش بود. تحکیم کنترل بر کانال سوئز و مصر با ایجاد منطقه‌ای امن به نام «مأوای ملی برای قوم یهود در فلسطین» در شرق مدیترانه، تسلط بر دریای سرخ و خلیج ‌فارس و حکمرانی بر مسیرهای منتهی به هند و تسلط بر همه منابع نفتی ایران و عراق مسئله اصلی بریتانیا بود. فرانسه نیز سهم‌خواهی از قدرت در سوریه و لبنان را حق بدیهی و تاریخی خود در منطقه می‌دانست و حاضر نبود به‌سادگی قدرت را به رقیب دیرینه واگذار کند. کتاب‌های بسیاری درباره این قرارداد تاریخی نوشته شده که از‌جمله می‌توان به «خطی بر شن» اثر جیمز بر اشاره کرد. این کتاب به‌تازگی با ترجمه هما کریمی‌راد در نشر اطلاعات منتشر شده است. کتاب پیش‌تر در سال 1395 با ترجمه محمدحسین شرفی با عنوان «خطی در شن» به همت نشر قاصدک منتشر شده بود. جیمز بر در این کتاب از طمع بی‌پایان استعمارگران در تاریخ خاورمیانه می‌گوید. از قول‌های حمایت از استقلال اعراب در زمان کسب قیمومت که از نظر آنان تنها به معنی رهایی از حکومت عثمانی و نه آزادی و کسب حق حاکمیت بود. او با بازخوانی ده‌ها هزار سند، از نقش جمع کثیری از سیاست‌مداران، دیپلمات‌ها، جاسوس‌ها و نظامیان در این دوران پرتلاطم می‌گوید. جیمز بر تاریخ‌نگاری بریتانیایی است که مشخصا درباره تاریخ معاصر خاورمیانه کار می‌کند. کتاب حاضر داستان دوران بسیار بحرانی حاکمیت بریتانیا و فرانسه بر خاورمیانه را مرور می‌کند و نشان می‌دهد تضاد عمیق منافع این دو قدرت، زیربنای درگیری‌هایی خونین را رقم زد که آتش آن تاکنون گریبان خاورمیانه را رها نکرده است. ریشه بسیاری از آشوب‌های اخیر خاورمیانه را می‌توان در پرتو این قرارداد فهمید. ماجرا به حدی پررنگ است که به دغدغه‌های ایدئولوژیکی گروه داعش دغدغه دیگری هم اضافه کرده بود. ابوبکر بغدادی در جولای ۲۰۱۴ در مسجد النوری موصل گفته بود: «این پیشروی مبارک تنها زمانی متوقف خواهد شد که ما آخرین میخ را بر تابوت توطئه سایکس‌‌‌-پیکو کوبیده باشیم». با توافق سایکس-پیکو نظمی جدید در خاورمیانه بنا گذاشته شد تا قدرت‌های استعماری نفوذ خود را بر جهان عرب تثبیت کنند. ماحصل این جریان تشکیل دولت‌های پسااستعماری و نظامی بود. این در حالی بود که بریتانیا وعده اصلی خود را به اعراب در دهه ۱۹۱۰ نادیده گرفته بود. بریتانیا وعده داده بود اگر اعراب با همکاری بریتانیا علیه امپراتوری عثمانی شورش کنند، در پی سقوط عثمانی‌ها یک دولت واحد عربی به وجود می‌آورد؛ اما بعد از شکل‌گیری ملت-دولت‌های جدید در خاورمیانه اعراب به خلف وعده بریتانیا پی بردند. در پی شکست تزارها در روسیه لنین و تروتسکی این توافق پنهانی را فاش کردند. متن کامل قرارداد سایکس-پیکو برای اولین بار در تاریخ ۲۳ نوامبر ۱۹۱۷ در روزنامه‌های ایزوستیا و پراودا و سپس در روزنامه منچستر گاردین منتشر شد. خلف وعده بریتانیا و توافق پنهانی سایکس-پیکو دو پیامد مشخص از نیمه دوم قرن بیستم تا به امروز در جهان عرب داشته است: ظهور ناسیونالیسم عرب از یک‌ سو و بنیادگرایی از سوی دیگر. نویسنده در این کتاب رقابت میان فرانسه و بریتانیا را در شکل‌گیری این قرارداد و خاورمیانه موجود و بحران‌های آن بسیار مهم می‌داند و می‌کوشد مسئله فلسطین را نیز در پرتو این روند بررسی کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.