|

اولین زندان زنان سیاسی

برخلاف تصور عرفی زنان نقشی حیاتی در مبارزات سیاسی و انقلاب‌های جهان داشته‌اند. در ایران نیز با انقلاب اسلامی زنان مبارز بسیاری به تاریخ معاصر ایران معرفی شدند. از جمله می‌توان به ویدا حاجبی‌تبریزی (۱۳۱۴- ۱۳۹۵) اشاره کرد که هم مبارز و فعال سیاسی بود و هم نویسنده و روشنفکر. حاجبی در سال ۱۳۳۵ تحصیلات آکادمیک خود را در مدرسه عالی معماری پاریس به پایان رساند؛ جایی که با فرح دیبا هم‌کلاس بود. حاجبی، از نخستین زنان زندان سیاسی در ایران، از سال ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۷ در زندان بود. سازمان عفو بین‌الملل او را در سال ۱۳۵۶ «زندانی سال» معرفی کرد. او را از با نفوذترین زنان مارکسیست در جهان می‌دانند که دوستی نزدیکی هم با فیدل کاسترو، رهبر انقلاب کوبا، داشت. حاجبی در سال‌های ۱۳۴۰ جذب اندیشه‌های جنبش چریکی در آمریکای جنوبی شد و فعالیت‌های سیاسی خود را در جنبش چریکی آمریکای لاتین در ونزوئلا آغاز کرد. سپس به کوبا و الجزایر رفت و در فعالیت‌های چریک‌های چپ‌گرا در این کشورها شرکت کرد. در ایران نیز تا انقلاب عضو سازمان چریک‌های فدایی خلق بود که پس از انقلاب از این سازمان جدا شد. زندگی سیاسی و فکری او بسیار تأمل‌برانگیز است؛ خصوصا کتاب مهم «داد بی‌داد» که اولین مجموعه‌ای است که سرگذشت شکل‌گیری زندان زنان سیاسی را در دهه پیش از انقلاب از زبان بخشی از زندانیان آن دوره روایت می‌کند. این کتاب مهم‌ترین اثر اوست که به گردآوری خاطرات ۳۷ زن زندانی سیاسی در زندان شاه می‌پردازد. از دیگر آثار او می‌توان به کتاب «یادها» اشاره کرد که در آن با بیان خاطرات سیاسی به بازنگری در فعالیت‌های سیاسی می‌پردازد. او همچنین جستاری از یوسف اسحاق‌پور به فارسی ترجمه کرد با عنوان «مارکس هنگام فروریزی کمونیسم». (بازتاب‌نگار، 1385) به‌تازگی مجلد دوم کتاب «داد بی‌داد» به همت نشر بازتاب‌نگار در ایران منتشر شده است. مشخصه کتاب حاضر در این است که خاطره و برداشت یک نفر نیست، بلکه تجربه‌های 37 نفر از زندانیان و تعدادی از خانواده‌های آنها را روایت می‌کند، با افکار سیاسی گوناگون و دیدگاه‌های متفاوت. در واقع حاجبی کتاب را از زبان راویان اولین زندان سیاسی زنان می‌نویسد. اما چنان‌که او می‌گوید در این روایت‌ها به موضوع‌ها و مسائل مختلفی برمی‌خوریم که بیشتر دل‌مشغولی راوی بوده و با دیدگاه، فرهنگ و تجربه شخصی خود به آن پرداخته است. از این‌رو با تنوع روایت‌ها و گوناگونی تجربه‌ها و برداشت‌ها روبه‌روییم. در‌عین‌حال هر روایتی مستقل از سایر روایت‌هاست. به این معنا که هیچ روایتی در تأیید یا تکذیب روایت دیگر نیست. استقلال روایت‌ها و تنوع برداشت‌ها و دیدگاه‌ها، تصویری همه‌جانبه‌تر از سیاست و مبارزه سیاسی به دست می‌دهد. در مجلد اول اسامی بسیاری از راویان نامشخص بود که در مجلد دوم با نام کامل معرفی شده‌اند. از دیگر ویژگی‌های کتاب ترتیب زمانی وقایع است. جلد اول با دستگیری سه زن در آغاز مبارزه مسلحانه در تابستان 1350 شروع می‌شود و با آزادی دو زندانی در اوایل سال 1354 پایان می‌یابد. این درست زمانی است که رژیم شاه با تشکیل حزب رستاخیز و انحلال احزاب رسمی «ایران نوین» و «مردم» سیاست سرکوب‌گرانه شدیدتری را در دستور کار قرار داد. از‌آن‌پس جامعه ایران به‌طور رسمی و قانونی به جامعه‌ای تک‌حزبی تبدیل و مخالفت سیاسی در چارچوب قانونی نیز ممنوع شد. اثر این استراتژی سیاسی در زندان‌ها نظام‌مندشدن شکنجه و آزار زندانیان و بالارفتن میزان محکومیت‌ها بود. صدور احکام ابد و اعدام زندانیان زن برای اولین‌بار در این دوره به اجرا درمی‌آید. جلد دوم از اوایل سال 1354 با سیاست‌های جدید رژیم شاه پس از اعلام حزب رستاخیز و بازتاب آن در برخورد با مبارزان و زندانیان و به عبارت دقیق‌تر، با اجرای این استراتژی و کشتار 9 زندانی سیاسی مرد (هفت نفر از گروه بیژن جزنی و دو زندانی مجاهد) در 29 فروردین سال 54 آغاز می‌شود و تا آخرین روزهای سرنگونی رژیم شاه ادامه دارد و با گشودن درِ زندان‌ها در آستانه انقلاب پایان می‌یابد. در مجموع می‌توان گفت دو مجلد کتاب «داد بی‌داد» شکل‌گیری و وضعیت زندان زنان را در متن رخدادهای یک دهه پیش از انقلاب حکایت می‌کند. در پیوست کتاب نیز آماری تقریبا دقیق از زندانیان سیاسی زن در دوره حکومت محمدرضاشاه همراه با نقشه‌ها و بریده‌هایی از اعلامیه‌ها و مطبوعات آمده که می‌تواند به شناختی بیشتر از آن دوره کمک کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.