نگاهی به کتاب «بازخواني انقلابهاي قرن بيستم»
درسهاي انقلاب
در قرن بيستم انقلابهاي متعددي در اقصا نقاط جهان رخ داد. انقلاب اكتبر روسيه را مهمترين انقلاب قرن بيستم كه مسير تاريخ را براي هميشه عوض كرد، در ادامه تجربه كمون پاريس در مقام اولين حكومت كارگري تاريخ قلمداد میکنند. بقيه انقلابهاي قرن بيستم ازجمله انقلاب چين و كوبا تركيبي بودند از انقلابهاي سوسياليستي با مشاركت دهقانان و كارگران، انقلابهاي ضدديكتاتوري و انقلابهاي ضداستعماري و استقلالطلبانه. همانطور كه ميتوان شباهتهايي پيدا كرد ميان عوامل سلبي اين انقلابها همچون فساد در دربار تزار روس، دستگاه کومین تانگ در چین و حكومت باتیستا در کوبا، عوامل ايجابي فراواني در شكلگيري اين انقلابها و وجوه افتراق آنها نقش داشت. بسياري از کشورهاي جهان سوم نيز در اين قرن تجربه انقلاب را از سر گذراندند ازجمله ترکيه و مصر. ايران، روسيه و چين در اين قرن بيشتر از يك انقلاب را تجربه كردند. انقلاب ۱۹۰۵ روسیه، انقلاب مشروطه ایران (۱۹۰۶)، انقلاب مکزیک (۱۹۱۰)، انقلاب ۱۹۱۷ روسیه، انقلاب آلمان (۱۹۱۸)، انقلاب چین (۱۹۴۹)، انقلاب ویتنام، انقلابهای آمریکای مرکزی و جنوبی، انقلاب اسلامی ایران و... از اين نظر قرن بيستم با قرنهاي گذشته تفاوت فاحشی دارد. متفكران و نظریهپردازان سياسي تاكنون آثار ارزشمند متعددی را بر پایه نظریههای مختلف انقلاب تأليف کردهاند. كتاب «بازخواني انقلابهاي قرن بيستم» تأليف سعيد رهنما نيز كه بهتازگي منتشر شده، با مرور پارهای از مهمترین انقلابهای قرن بیستم، به مهمترین وجوه تشابه و تفاوت این انقلابها و پیامدها و دستاوردهای آنها براي آينده ميپردازد. پيشگفتار كتاب با اين جملات آغاز ميشود: «در گورستانی در برلین، در قطعه بزرگان سوسیالیست آلمان، آنجا که رزا لوکزامبورگ، کارل لیبکنخت و بسیاری دیگر آرمیدهاند، بر تختهسنگ بزرگی نوشته شده، «مردگان زنهارمان میدهند». قصد و منظور این سنگنوشته مسحورکننده را به دو شکل میتوان تعبیر کرد: یکی آنکه مردگان از ما میخواهند که پیشگامان بزرگ را از خاطر نبریم و همان راهی را که رفتند پیگیری کنیم، یا هشداری است که از تجربهشان بیاموزیم و برای رسیدن به همان هدف مشترک راههای دیگر را جستوجو کنیم. با توجه به تجربیات جنبشها و انقلابهای بزرگ سوسیالیستی در جهان و ضرورت درسگیری از موفقیتها و شکستهاشان، باور من تعبیر دومی است». اين كتاب بر پايه منابع و پژوهشهاي متعددي درباره انقلابهاي روسيه، آلمان، چين، ويتنام، كوبا و نيكاراگوئه تهيه و تنظيم شده و قبلا بخشهايي از آن به عنوان سلسله مقالاتي در وبسايت «نقد اقتصاد سياسي» منتشر شده بود. رهنما در مقدمه كتاب نگاهي نظري به پديده انقلاب انداخته است. فصلهاي بعدي بازخواني هريك از انقلابهاي بزرگ قرن بيستم در كشورهاي يادشده است. دو فصل پاياني نيز به ارائه نتايج اين انقلابها و چگونگي گذار به نظمي جديد با تكيه بر مفهوم «سوسيالدموكراسي بهينه» اختصاص دارد كه بر پايه درك ماركس از انقلاب اجتماعي بسط مييابد. در پرتو پيروزيها و شکستهايي که در تاريخ انقلابهاي سوسياليستي در قرن بيستم شاهد بوديم، بحث محوري رهنما تأکيد بر اهميت و اولويت انقلاب اجتماعي بهموازات انقلاب سياسي است. در دستگاه مفهومي مارکس تحول دورانهای تاریخی بر اساس وجه تولید مسلط و انتقال از یک دوران به دوران بعدی یک انقلاب محسوب میشود. مارکس در نوشتههای اولیه خود حتی درهمشکستن ساخت سنتی روستای هندی توسط استعمار انگلیس را اولین انقلاب اجتماعی مینامد. از نظر ماركس، آنچه انقلاب اجتماعی را به بار میآورد «جنبش مستقل و خودآگاه اکثریت عظیم» است. رهنما اين درک را همراستا با ديدگاهي ميداند که آنتونيو گرامشي نزديک به صد سال پيش در مقاله کوتاه خود تحت عنوان «دو انقلاب» مطرح و در آن اشاره کرد که گذار به سوسياليسم بايد در دو عرصه جداگانه اما بههمپيوسته، يعني دولت و اقتصاد، رخ دهد. اشاره گرامشي به اين است که بخش قابل توجهي از آنچه ما انقلاب ميناميم، در واقع مقدم بر کسب قدرت سياسي صورت ميگيرد. به عبارت ديگر، کسب تدريجي قدرت اجتماعي مقدم بر دولتمداري است. گرامشي با اشاره به تجربه ایتالیا در اواسط قرن ۱۹، در جریان جنبش ریزورجیمنتو، دو نوع انقلاب «فعال» (اکتیو)، به رهبری مازینی و انقلاب «آرام» (پاسیو)، به رهبری کاوور را مطرح میکند. مازینی انقلابی بزرگ ایتالیا، رهبر «ایتالیای جوان»، برای وحدت این سرزمین به شورش و راههای قیام و انقلاب متوسل میشد و در تمام قیامها از ارتجاع شکست خورده و بارها ناچار به تبعید میشد. اما کاوور با سیاستهای ظریف و نزدیککردن چپ میانه و راست میانه، اولین نخستوزیر ایتالیای متحد شد. مفهوم «انقلاب آرام» ازجمله به تجربه ایتالیا اشاره داشت که برعکس فرانسه راه انقلابی را پیش نگرفت اما متحول هم شد. انقلاب آرام مبتنی بر تلاش برای ایجاد «هژمونی فرهنگی» و تغییر ذهنیت مردم و «آگاهی همگانی» از طریق آموزش، زبان، برخورد متفاوت مذهب و نفوذ در رسانهها است. تأکید گرامشی بر انقلاب آرام، تدارک صبورانه انقلاب همراه با «تغییرهای ذرهای-ملکولی» در ذهنیت مردم بود. وی در مورد ایتالیا اشاره میکند که شاید هر دو بهنوعی لازم بودند. بررسي موردي انقلابها در فصلهاي بعدي رهنما به پيشزمينهها و روند وقوع انقلابهاي قرن بيستم ميپردازد و عوامل اقتصادي، سياسي، اجتماعي و بينالمللي را در فرايند اين انقلابها بررسي ميكند. اولين نمونه انقلاب ۱۹۱۷ روسیه است. او در بررسي روند انقلاب اكتبر، تحولات را از انقلاب ۱۹۰۵ آغاز ميكند و با بررسي انقلاب فوریه به روزهاي پاياني اكتبر و تأثير «تزهاي آوريل» بر شكلگيري آينده اين انقلاب ميرسد و در انتها تحولات بعد از مرگ لنين را تا زمان فروپاشي اتحاد جماهير شوروي بررسي ميكند. رهنما به غير از خطاهای نظری و سیاستهای نادرست، موانع متعدد در راه تحول روسیه و اتحاد شوروی را نیز توضيح ميدهد: جنگ جهانی اول با میلیونها کشته، اختلالات ناشی از انقلاب ۱۹۱۷، جنگ داخلی با دخالت نیروهای امپریالیستی، حمله فاشیسم و بسیج و مبارزه قهرمانانه ملتهای شوروی در جنگ جهانی دوم با بیش از ۲۰ میلیون کشته و نابودی شهرها، جنگ سرد، تحمیل رقابت تسلیحاتی و... كه همگی بر آنچه بر روسیه و شوروی رفت تأثیرات شگرفي گذاشت. معضلات انقلاب ۱۹۱۷ بیانگر واقعیت مهم دیگری نیز بود و آن اینکه استقرار سوسیالیسم در یک کشور امری ناممکن بود. شکست انقلاب آلمان که در فصل بعدی به آن اشاره ميشود نیز تأثیر بلاواسطهای بر سرنوشت انقلاب روسیه داشت. شکست انقلاب آلمان یکی از تراژیکترین و درعینحال آموزندهترین تجارب جنبش سوسیالیستی جهان است. این مسئله که پیشرفتهترین و پیچیدهترین جریانات چپ سوسیالیست به رهبری بزرگترین شخصیتهای تاریخ سوسیالدموکراسی و کمونیستی در یکی از پیشرفتهترین و صنعتیترین کشورهای جهان، یعنی آلمان، در شرایط پس از جنگ در ۱۹۱۸، قدرت دولتی را بهدست آوردند، اما نتوانستند به اهداف مهم خود دست یابند و شکست فاحشی خوردند، یکی از پیچیدهترین سؤالهای جنبشهای ترقیخواه جهان است. به اعتقاد رهنما، آنچه مرور تاریخی این وقایع بهوضوح نشان میدهد، خطاهای آشکار عاملان ذهنی شرکتکننده در این انقلاب، چه سوسیالیستهای اصلاحطلب و چه سوسیالیستهای انقلابی و پیشروی آنها در دو جهت افراطی راست و چپ بود. حزب مادر، یعنی حزب سوسیالدموکرات با بیعملی و احتیاطکاری افراطی، اعضا و کادرهای چپتر را خشمگین کرد و آنها با انشعاب از حزب، محافظهکاران درون حزب را تقویت و خود را از پایه مردمی و کارگری حزب جدا کردند. هرچه حزب سوسیالدموکرات محتاطتر و راستتر میشد، سوسیالدموکراتهای مستقل و بهویژه اسپارتاکیستها و کمونیستها تندتر و رادیکالتر میشدند و برعکس. رهنما وضعیت نیروهای شرکتکننده در انقلاب آلمان را به بهترین شکل توضيحدهنده نظريه «رادیکالیسم بهینه» میداند. «حزب سوسیالدموکرات از رادیکالیسم لازم بری بود و عملا به یک جریان لیبرال تبدیل شده بود و حزب کمونیست با رادیکالیسم بیش از حدش، ناخواسته نقش یک جریان ماجراجويانه را ایفا کرد و هر دو جریان شکست خورد. شاید بتوان گفت که مشکل عمده انقلاب آلمان جداشدن نیروهای مختلف چپ از یکدیگر و درگیریهای مداوم جریانات اصلاحطلب و انقلابی با یکدیگر بود». نويسنده در فصل بعد به شرح انقلاب ۱۹۱۱ و انقلاب دوم ۱۹۴۹ در چين ميپردازد. انقلاب دوم چین تحت رهبری مائوتسه دونگ یکی از پیچیدهترین و اثرگذارترین انقلابهای قرن بیستم بود. این انقلاب علاوه بر اينكه نقش بسیار مهمی در شکست امپریالیسم ژاپن بازی کرد، موفق شد به نظام فئودالی و سلطه اربابان فئودال و جنگسالاران محلی پایان دهد و تحولات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی عظیمی را همراه با توسعه سریع زیرساختها، صنایع و شهرها بهوجود آورد. این انقلاب اما به دلایل مختلف عینی و ذهنی و توهمها و خطاهای راهبردی نتوانست و نمیتوانست به هدف تعیینشده خود، یعنی سوسیالیسم، دست یابد و با شکست آن، ضد خود، یعنی یک نظام سرمایهداری خشن را مستقر ساخت. درک اولیه مائو از ماهیت و مرحله انقلاب چین که آن را یک انقلاب ملی و دموکراتیک و نه سوسیالیستی میدانست، واقعبینانه بود، اما نسبت به استقرار سریع سوسیالیسم در کشور عقبمانده چین، با اکثریت عظیم دهقانی، به خطا رفت. تنها چهار سال بعد از استقرار دولت پساانقلابی، او مرحله انقلاب دموکراتیک را تمامشده اعلام کرد. تصور مائو این بود که صنعتیشدن سریع همراه با «اصلاح فکر» و «تصحیح افکار نادرست» میتواند به سوسیالیسم ختم شود. این انقلاب از جهاتی نظیر انقلاب بلشویکی روسیه و براساس الگوی آن طراحی شده بود: حزب واحد، دولت مقتدر، برنامهریزی متمرکز و نبود دموکراسی. «دموکراسی نوین» و «دیکتاتوری مشترک خلق» تفاوتی با بهاصطلاح دیکتاتوری پرولتاریا نداشت. در انقلاب چین فقدان دموکراسی و آزادیهای سیاسی، سبب شد که دیکتاتوری پرولتاریا، به دیکتاتوری حزب و سرانجام به دیکتاتوری فردی ختم شود. مورد بعدي كه در كتاب بررسي ميشود انقلابهای ویتنام است. مبارزه قهرمانانه مردم ویتنام تحت رهبری هوشمندانه هو شی مین و دیگر رهبران نزدیک به او طی دههها دو غول استعماری و امپریالیستی را شکست داد. اما رهبران حزب، بهویژه تندروها تحت تأثیر انقلابهای روسیه و چین گمان ميكردند که میتوانند یک کشور عقبمانده و روستایی را مستقیما و بهسرعت «سوسیالیستی» کنند. آنان پس از طی یک مسیر طولانی با برخورد به واقعیتهای تلخ توسعه ملی در یک نظام سرمایهداری جهانیشده ناچار به عقبنشینی شدند. انقلابهای ویتنام درسهای ارزشمندی برای سایر جنبشها و جریانهای سیاسی چپ بههمراه دارد. همبستگی جهانی سوسیالیستی تأثیر دوگانهای بر جنبش ویتنام داشت. از یک سو مداخلههای آمرانه کمینترن پس از کنگره ششم بیتوجه به واقعیتهای مشخص عینی و ذهنی ویتنام، حزب را به رادیکالیسم بیپایهای کشاند، نیروهای چپ سوسیالیستی را تا حد نابودی زیر ضرب برد، آنها را از متحدانشان منزوی کرد و رهبر جنبش، هو شی مین را که با این سیاستهای کمینترن مخالف بود، تنبیه و تحقیر کرد. از سوی دیگر در مقاطع بعدی شوروی مهمترین حامی جنبش ویتنام بود و حمایتهای مالی و نظامی آن در پیروزی ویتنام نقش تعیینکننده داشت. چین هم قبل از اختلاف نظر با شوروی و قطع کمک به ویتنام دومین کمککننده به جنبش ویتنام بود. تجربه بعدي انقلاب كوبا است. انقلاب کوبا به رهبری فيدل کاسترو يکی از بزرگترين و برجستهترين تجارب انقلابی جهان بود که اگر توطئههای بیوقفه امپرياليسم آمريکا نبود، شانس موفقيت بيشتری داشت. به عقيده رهنما، انقلاب کوبا نظیر دیگر انقلابها با همان پارادوکس و ناسازه تحول سریع سیاسی-اقتصادی-اجتماعی روبهرو بود. اگر رژیم جدید با تغییر سریع نظام سیاسی قاطعانه برخورد نکند و تغییرات رادیکال سیاسی و اصلاحات جدی اقتصادی و اجتماعی را در پیش نگیرد، ساختار کهن که کماکان مستقر است، به همراه عاملان و عناصر وابستهاش به شکل فزایندهای مانع تغییر در عرصههای مختلف میشود. در نتیجه انقلاب رنگ میبازد و با عملینشدن وعدهها مردم دلسرد و ناامید میشوند و نظام کهن با ظاهری جدید و بازیگرانی جدید ادامه مییابد؛ اما اگر رژیم جدید قاطعانه برخورد کند و تغییرات اساسی در همه عرصههای وعدهدادهشده به وجود بیاورد، سواي آنکه با مقابله جدیتر ضد انقلاب داخلی و خارجی و ضرورت سرکوب فزاینده مخالفان مواجه میشود، درمییابد که منابع و امکانات مالی و انسانی لازم را برای تأمین همه وعدههای انقلابی ندارد و ناچار است با توجیههای مختلف مدام آنها را تعدیل کند. مقابله با دشمن داخلی و خارجی حفظ امنیت نظام را به اولویت اصلی تبدیل میکند و منابع و امکانات وسیعی را که باید برای تأمین وعدهها و بهبود وضعیت شهروندان مصرف شود، به حفظ امنیت اختصاص میدهد و در این روند محدودیت جدیدی را به وجود میآورد. آخرين تجربه تاريخي كه در كتاب بررسي ميشود، انقلاب نیکاراگوئه است. انقلاب نیکاراگوئه ویژگیهای منحصربهفردی داشت که آن را از دیگر انقلابهای قرن بیستم متمایز میکرد. با آنکه انقلابیون چپ نظیر دیگر انقلابها طیف وسیعی را با گرایشهای مختلف تشکیل میدادند، زمانی که دو گرایش طرفدار انقلاب دهقانی روستامحور و گرایش طرفدار انقلاب پرولتری و جنبش کارگری شهرمحور به این نتیجه رسیدند که گرایش «سوم» - که بر وحدت تمام جریانهای سیاسی و اقشار و طبقات ضد رژیم تأکید میکرد - راه درستی را در پیش گرفته، مجدد با آن جریان وحدت کردند و رهبری جبهه رهاییبخش به طور مساوی بین آنها تقسیم شد. رهبری جبهه در طول 11 سالی که در قدرت بود، با وجود اختلافنظرها انشعاب نکرد، دستهای آن دسته دیگر را خائن نخواند و کسی اعدام یا زندانی نشد. با آنکه در عمل و در تصمیمها اقلیت و اکثریتی وجود داشت، رهبری به «بلشویک» و «منشویک»، «اقلیتی» و «اکثریتی» و جز آن تقسیم نشد که یکی از عوامل نابودی دیگر انقلابهای جهان بود و این از ویژگیهای بینظیر انقلاب نیکاراگوئه بود. از ديگر ویژگیهاي مهم باور و تأکید رهبران انقلاب به دموکراسی در عمل بود. زمانی که با پشتوانه قوی مردمی و ارتش آزادیبخش قدرت سیاسی را گرفتند و درحالیکه هیچیک از دیگر نیروهای سیاسی امکان رقابت با آنها را نداشتند، تقریبا همه این جریانات و حتی مخالفان خود را دعوت به مشارکت در دولت کردند. پارهای از وزارتخانهها به آنها واگذار شد و در نهاد قانونگذاری جدید، هر جریان سیاسی یک نفر نماینده داشت. در قوه قضائیه نیز هم قضات و وکلای ساندینیست فعال بودند و هم وابستهها یا هواداران دیگر جریانات سیاسی. زمانی هم که پس از جنگ داخلی تحمیلشده در انتخابات باختند، قدرت را به آرامی تحویل دادند و بهعنوان بزرگترین جریان اپوزیسیون در پارلمان و بیرون آن به فعالیت ادامه دادند. همین احترام به دموکراسی بود که زمانی که پس از ۱۹ سال در اپوزیسیون بودن در انتخابات پیروز شدند، جریان راست هم بدون توسل به کودتا قدرت را تحویل داد. شباهت انقلابهای دوم در بخش آخر رهنما به مقايسه تطبيقي انقلابهاي قرن بيستم ميپردازد. یکی از ویژگیهای عام تمام انقلابهای سوسیالیستی مورد بحث (روسیه ۱۹۱۷، آلمان ۱۹۱۹، چین ۱۹۴۹، و ویتنام ۱۹۵۳ و ۱۹۷۵) این بود که همگی از بطن انقلابهای قبلی بیرون آمدند، (چین ۱۹۱۱، روسیه فوریه ۱۹۱۷ و قبل از آن ۱۹۰۵، آلمان نوامبر ۱۹۱۸ و ویتنام آگوست ۱۹۴۵). دیگر آنکه همه انقلابهای اول عمدتا در نتیجه جنگها، سلطه استعماری-امپریالیستی یا حاکمیت استبدادی رخ دادند و نه مستقیما بر اثر مبارزه طبقاتی. البته او این گفته را بههیچوجه به معنی انکار وجود تضادهای طبقاتی و نفی استثمار وحشتناک دهقانان و طبقه نوزای کارگر آن کشورها در زمان خود نميداند. انقلابیون به شکل مؤثری از آن تضادها برای سازماندهی و به حرکت درآوردن تودههای زحمتکش استفاده کردند؛ اما عامل خارجی (جنگ و امپریالیسم) در بروز این انقلابها نقش تعیینکنندهای داشت. علاوهبرآن همه انقلابهای اول از طریق یک اتحاد فراطبقاتی و از سوی طیفی از نیروهای رادیکال، لیبرال و پارهای محافظهکاران به وقوع پیوستند و تا حد زیادی نیز به هدفهای خود، یعنی پایانبخشیدن به سلطه خارجی و حاکمیت استبدادی دست یافتند؛ اما انقلابهای دوم، از سوی اقلیتی از انقلابیون متعهد به سوسیالیسم از طبقات متوسط و روشنفکران تحصیلکرده، با جلب حمایت دهقانان و کارگران، و نه فقط از سوی طبقه کارگر هدایت شدند. این انقلابیون تودهها را با هدف استقرار بلافاصله نظام سوسیالیستی در جامعهای عمدتا کشاورزی - و به استثنای آلمان - به درجات مختلف پیشاسرمایهداری به حرکت درآوردند. رهنما در انتهاي كتاب ايدههاي خود را درباره گذار از سرمایهداری در قرن بيستويكم مطرح ميكند. تجارب قرن بيستم نشان میدهد که استقرار نظام پساسرمایهداری و سوسیالیستی به یک سلسله پیششرطهای عینی و ذهنی در عرصه ملی و جهانی نیازمند است که نبود آن به درجات مختلف در فرایند انقلابی این کشورها به چشم میخورد. هیچیک از انقلابهای دوم مشخصههای یک انقلاب اجتماعی مارکسی را بهمثابه «جنبش خودآگاه و مستقل اکثریت عظیم» نداشتند. رهنما جامعه پساسرمایهداری را تنها زمانی ممکن ميداند که یک ضدهژمونی در سطوح ملی و جهانی، نظام اجتماعی- اقتصادی برتری را جایگزین سرمایهداری کند. فرایند طولانی و پیچیده گذار به سوسیالیسم به یک فاز تدارکاتی در دوران سرمایهداری نیاز دارد که رهنما آن را «سوسیالدموکراسیِ رادیکال» مینامد. این مفهوم از یک سو با سوسیالدموکراسیهای تجربهشده و شکستخورده متمایز است و از سوی دیگر با سوسیالیسم دموکراتیک که در دوران سرمایهداری عملی نیست، تفاوت دارد. در اين نگاه، استراتژیهای جدید، با هدفی عملی و شفاف، جنبههایی از مبارزهطلبی و رادیکالیسم شیوههای انقلابی را با جنبههای عملگرایی و تدریجی اصلاحطلبی فزاینده، در راستای گذار و استقرار سوسیالیسم دموکراتیک، درهم میآمیزد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.