فصل چابهار
شرق: سرزمين بهار، جایی هزارو 800 کيلومتر دورتر از پايتخت، به اقيانوسي پهناور متصل است. با ساحل ماسهاي و گاه صخرههاي بلندقامت صد متري که در زير پاي خود لنجهاي کوچک و بيشمار ماهيگيري را در قابي با بستر دريا، تماشا ميکند. سرزميني که هم شمايل مناطق خشک و کويري را به خود ميگيرد و هم رطوبت سواحل دريا را دارد، به پهناي 17 هزار کيلومتر زير چتر آفتاب کرانه اقيانوسي با معتدلترين اقليم جنوبي گسترده شده است. از کوههاي مريخي يا اگر درستتر بگويم، کوههاي کالاني همان اندازه که انتظار دارم، زيبايي ميبينم. کوههاي چينخوردهاي که ميگويند حاصل فرسايش آبزيان و ترکيب خاک رُس سفيد است و بهدليل شباهتش به فضاي مريخ، به اين نام شناخته ميشود. بدون عينک دودي نميتوان چشم را باز نگه داشت. انعکاس خورشيد روي کوههاي سفيد، ناگزيرم ميکند از پشت شيشه تيره، نگاهش کنم. با وجود تيرگي تصنعي اضافه شده، برق سفيدي کوهها همچنان پيداست. اينجا به منتهياليه جنوب شرقي ايران نزديک است و ميرسد به اقيانوس هند. قبل کوهها، تالاب صورتي و ادامه مسير تا اقيانوس، روستاي بريس است. روستايي که اگرچه براي ايران نام آشنايي ندارد، اما براي اهالي چابهار معروف است به زيبايي. از روستا به همان صخره صد متري مشرف به دريا ميرسم که رديفرديف قايقها و لنجهاي ماهيگیري روي سطح آب فيروزهاي اقيانوس، تصويري شبيه نقاشي مقابلم ميکشد. شير و شوريده آغشته به عطر مطبوع ادويههاي تندي که به غذاي همسایگان طعنه ميزند، دسترنج همين لنجنشينان است. ماهي و ميگو با ادويههاي مخصوص هندي و کرايي (غذاي محلي بلوچي) مرغ و ميگو، بهترين غذاهايي بود که در چابهار امتحان کردم. اينجا غذاهاي هندي هم بهعنوان غذاي محلي معرفي ميشود و برياني هندي را در منوي اغلب رستورانها ديدم. فرهنگ همسايهها به هم نزديک است و از لباس و نوع پوشش تا غذا و نوع زندگي، شباهتي زياد با هند و پاکستان احساس ميشود. بچهها با آن لباسهاي سوزندوزيشده سنتي، پابرهنه به کوچه ميآيند و آنهايي که ميخواهند پاپوشي داشته باشند، دمپاييهاي گلدار و کارشده به پا ميکنند. بلوک بازار يا بازار مادربزرگها تصوير دقيقتري از زندگي بلوچهاي ساکن منطقه نشانم داد. مغازههاي پرتعداد اغذيهفروشي اين بازار، فستفودهايي داشت که آنها را به اسم شاميبرگر ميشناختند. به غير از دکانهاي کوچکي که اين غذاها را داغ داغ دست مشتري ميداد، خانمهاي بلوچي کنار پيادهرو با ماهيتابه بزرگ پر از ماهي سرخشده نشسته و يک نصفهماهي پيچيده در نان لواش را به خريداران ميدادند. بيشتر از اغذيهفروشي، مغازههايي با انواع شيرينيجات ديدم. شيرينيهايي که اغلب يا شبيه زولبيا بودند يا مسقطي که با رنگ خوراکي، به شکل سرخ و سبز روي ديسهاي مخصوصشان به مشتري عرضه ميشدند. بازار پيچدرپيچ است. دالانهاي مسقف بازار چابهار از بازار 15 خرداد تهران باريکتر و مغازهها کوچکتر بود. سقف کوتاهتر و فضا خفهتر. انتظار داشتم در هر راهروي بازار که وارد ميشوم، ادويهفروشي ببينم؛ اما براي خريد ادويه بايد چندين پيچ را ميگذراندم و از بين مغازههاي پرتعداد دمپاييفروشي، يکي از اين ادويهفروشها را پيدا ميکردم. مغازهداران برخلاف انتظارم مادربزرگ نبودند و جوانان بلوچي با لباسهاي محلي مشابه لباسهاي هندي و پاکستاني پشت دخل ايستاده بودند. چهره چابهار بيشتر از هر جاي ديگر شبيه همين بازار مادربزرگهاست. مردمش هنوز با محروميتهاي زياد زندگي ميکنند. زندگيشان عاري از لوازم لوکس و مدرن است و بيش از آنکه تحت تأثير منطقه آزاد همجوارشان باشند، از فرهنگ و آداب هند و پاکستان اثر گرفتهاند. روستاها با فاصله زياد از هم و بدون دسترسي به امکانات رفاهي خاص هستند. در بعضي از روستاها که در سفر فرصت بازديد از آنها نشد، بنا به گفته دوستان و هم گروههايي که چند ماه پيش به اينجا آمده بودند؛ آب خوردن هم بهسختي پيدا ميشود و براي خوردن چند قلپ آب بدون گل بايد چندين روستا را پشت سر گذاشت. اگر همه هدف تشکيل يک منطقه آزاد در اين نقطه از سرزمين، توسعه زندگي مردمانش باشد؛ بايد گفت تابهحال اين هدف به عينيت نرسيده است. بيستواندي سال پيش منطقه آزاد چابهار بنا شد و قرار بود اين منطقه استراتژيک، آنقدر توسعه يابد که سرريز منافع اين توسعه، زندگي مردم اين منطقه را متحول کند؛ اما امروز که به چابهار ميرويم اثري از آن اهداف بلندبالا را نميبينيم. توسعه چابهار که با طرح توسعه مکران ضريب حمايت گرفت؛ مانده است تا با اجراي طرحهايي که بهتازگي براي منطقه تعريف شده، رنگ رشد و رفاه ببيند. عبدالکريم کُردي، مديرعامل منطقه آزاد چابهار هم به اين موضوع اذعان دارد که دستکم در 10 سال منطقه آزاد چابهار رها شده بود و برنامههاي توسعهاي آن پيشرفت صفر نشان ميداد. کُردي خودش از سال 1395 بهعنوان معاون سازمان، به منطقه آمده و بنا را بر سرعتدادن به طرحهاي خاکخورده و اجراي طرحهاي جديد توسعهاي گذاشته است.
اعتقادش اين است که با ايجاد هتل ميتوان کسبوکارهاي متعدد و رونق را به چابهار کشاند. به همين دلیل طرح ايجاد 9 هتل در منطقه را به بخش خصوصي سپرده تا با ساخت آنها، کمکم رستورانها، امکانات گردشي و تفريحي، صنايع دستي منطقه و بسياري ديگر از کسبوکارهاي وابسته رونق بگيرند. ميگويد هنوز هم جا دارد مجوز احداث هتل براي چابهار صادر شود، چون هتل با خود توسعه ميآورد. تابهحال از منطقه آزاد «صنعتي» چابهار فقط نام صنعت به اين سرزمين رسيده، اما مدتي است توسعه صنعتي هم به فهرست برنامهها اضافه شده. در بدو ورود به چابهار، عازم بازديد از همين پروژههاي صنعتي شديم. مجتمع فولاد مکران و شهرک پتروشيمي از برجستهترين طرحهاي صنعتي اين منطقه هستند. هرچند در بازديد هنوز چيز زيادي قابل رؤيت نيست و فقط بخشي از زيرساختها آماده شده، اما اگر اين طرحها -صرفنظر از مشکلات و موانعي که در اين سالها چه براي تأمين آب، چه براي تأمين گاز و چه تغييرات مديريتي داشته- به بهرهبرداري برسد، ميتواند تعداد زيادي شغل ايجاد کند. البته اگر در حالت خوشبينانه از مردم بومي منطقه در اين پروژهها استفاده شود و با خود مهاجر متخصص نياورد. سازمان براي تحقق اين هدف بلندمدت و سخت هم برنامه چيده است. مردمان بومي اغلب تخصص مورد نياز را ندارند و اگر در سطوح دانشگاهي درس خوانده باشند، کمتر تخصص مدنظر اين دو صنعت را دارند. به همين دلیل گنجاندن دروس تخصصي مورد نياز و آموزش مهارتهاي فني و مهندسي لازم، با رايزنيهاي انجامشده با مراکز آموزشي براي چابهارنشينان در فهرست برنامهها جا گرفته است. هرچند اين طرح هنوز چندان بهراحتي قابل پيشبيني نيست و نميدانيم سرانجام رايزنيها و اجرا در عمل چه ميشود. چابهار يک کانون انرژي است؛ منطقهای استراتژيک که در دعواي دو قدرت جهان به يک محل مرکز توجه تبديل شده است. موضوعي که کُردي مورد تأکيد قرار ميدهد، آن است که امروز رقابت و جنگي ميان چين و آمريكا درگرفته است، آنهم در حالي كه آمريكا از همين حالا ميداند با رشدي كه در چين به صورت تكاثري در حال رخدادن است، رقابت را به چين خواهد باخت. چين در همين كانون و نقطه استراتژيك، بندري را انتخاب كرده به نام گوادر و ميخواهد آن را توسعه دهد. براي اين هدف، پروژهای 46ميليارددلاري تعريف كرده است. قدرتگرفتن و سيطره چين در اين منطقه، كوتاهشدن دست آمريكا، متحدانش و ديگر افرادي را كه با نام آمريكا در حال رقابت با چين در اين حوزه هستند، از اين منطقه استراتژيك به دنبال دارد. اگر توسعهاي كه در چابهار آغاز شده است متوقف شود، گوادر با سرعت بيشتري توسعه پيدا ميكند. در حالتي كه گوادر در بحث توسعه بهطور جدي از چابهار جلو بيفتد، چابهار هرگز به آن نخواهد رسيد؛ چراكه گوادر باسرعت پيش ميرود و رقابت با آن به كاري سخت و پرهزينه تبديل ميشود. بنابراين متوقفكردن چابهار در مناسبات ديپلماسي و اقتصادي و حتي منطقهای، معنا و مفهومي ندارد و هيچ منطقي آن را توجيه نميكند. همه اينها نگاهی بيروني به چابهار و نگاهي نظري به اقتصاد است، اما مدير منطقه آزاد چابهار بر اين باور است اين امكان وجود دارد که در چابهار اتفاقات بزرگي رخ دهد. سند توسعه محور شرق، اولين سندي بود كه در آن به اهميت چابهار اشاره شد. اولين توجه به چابهار در برنامه دوم توسعه بود. از برنامه دوم به بعد نيز در تمام برنامهها به نوعي حملونقل، ترانزيت، كريدور شرق و تمام بحثهاي اينچنيني مرکز توجه بود و مرتب تكرار شد، اما در تمام اين دوره در چابهار اتفاقي نيفتاده بود. اگرچه افراد اين تأخير را به گونههاي مختلفي توجيه و تفسير ميكنند، اما کُردي با خوشبيني ميگويد: منطق اقتصادي در اين منطقه، باعث تأخير توسعه در آن شده است. يك دهه پيش مقام معظم رهبري سواحل مكران را گنج پنهان خواندند و از آن بهعنوان پيشران اقتصادي در منطقه ياد كردند و اينچنين دولت را بهمنظور رسيدگي بيشتر متوجه اين منطقه کردند. به دنبال آن، دبيرخانهاي شكل گرفت و ستاد توسعه سواحل مكران، سازمان و ساختاري پيدا کرد و اين اتفاق منجر به سند ديگري شد؛ سند توسعه واحد مكران. درحالحاضر دو سند توسعه منطقهاي وجود دارد؛ يكي سند توسعه محور شرق و ديگري سند توسعه سواحل مكران. نقطه تلاقي اين دو نيز چابهار است. 9 پروژه هتلسازي و بيش از 10 طرح صنعتي، دامي و گردشگري تعريف شده است تا بلکه اين فصل، فصل توسعه چابهار باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.