|

بیماری ایرانی

نبی امیدی . عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور

وضعیت اقتصاد ایران در شرایط کنونی حالتی خاص را تجربه می‌کند که به واسطه کم‌نظیر‌بودن، می‌توان از آن به‌عنوان یک بیماری تحت عنوان «بیماری ایرانی» یاد کرد. از یک طرف به واسطه وجود تحریم دستیابی ایران به منابع ارزی محدودتر و واردات گران‌تر شده است؛ به‌طوری‌که دولت در شرایط تحریمی مجموعه سیاست‌های ابداعی (ارز نیمایی، ارز چند‌نرخی و...) را دنبال کرده است. از منظر محدود‌شدن منابع ارزی و گران‌بودن واردات و محدودیت درآمد ملی، بیماری ایرانی، کاملا برعکس بیماری هلندی است. در بیماری هلندی، منابع ارزی دولت‌ها به وفور زیاد می‌شود و دولت با فرض پایداری درآمد، به اقتصاد ارز تزریق می‌کند که در این شرایط صادرات برای صنعت مزیت خود را از دست می‌دهد و واردات به‌صرفه‌تر خواهد شد. در بیماری هلندی ارزش پول ملی کشور آن‌قدر بالا می‌رود که عملا صادرات برای اقتصاد کم‌مزیت می‌شود. هنگامی که پول یک کشور با افزایش ارزش درخورتوجهی روبه‌رو می‌شود، صادرات این کشور به پول کشورهای دیگر گران‌تر شده؛ ولی واردات به آن کشور به نسبت ارزان‌تر می‌شود؛ اما در بیماری ایرانی، ارزش پولی کشور آن‌قدر پایین می‌آید که صادرات مزیت‌دار می‌شود و واردات ارزش خود را از دست می‌دهد. ارزش پولی کشور در بیماری ایرانی آن‌قدر کاهش می‌یابد که مشکلاتی نظیر قاچاق ایجاد می‌شود و بازار داخلی کشور آن‌قدر برای دارندگان سایر ارزها ارزان و برای ارز داخلی گران می‌شود که تعادل اقتصادی از بین خواهد رفت؛ بنابراین صدمات ایجاد تحریم، دقیقا پیامدهایی برای بیماری ایرانی ایجاد می‌کند که برعکس بیماری هلندی است. از طرف دیگر اقتصاد کشور ما در شرایط کنونی با مسئله تورم مواجه است. کمبود تولیدات، پایین‌بودن سطح جی‌ان‌پی، ضعف پایه پولی، وجود نقدینگی افسار‌گسیخته در بازار، اقتصاد بانک‌محور، سیاست‌های نادرست پولی و مالی و اقتصادی دولت‌ها، یارانه‌های نامتعادل آشکار و پنهان و وجود تحریم، از‌جمله دلایل اصلی ایجاد تورم است. پیامد ایجاد تورم، از پیامدهای مشترک بیماری ایرانی و هلندی است؛ اما دلایل به‌وجود‌آمدن تورم در بیماری ایرانی و بیماری هلندی متفاوت است. از نظر مدیریت اقتصاد در شرایط تورمی نیز این دو نوع بیماری با هم شباهت دارند. به عبارتی از نظر ایجاد تورم و سیاست‌های اتخاذی برای مدیریت تورم، بیماری ایرانی و هلندی با هم مشابه؛ اما از نظر دلیل ایجاد تورم با هم متفاوت هستند. در حالی ایجاد تورم در بیماری هلندی به دلیل تزریق ارز به اقتصاد به واسطه افزایش سرمایه‌گذاری‌های خارجی، نوسانات ارزی منجر به افزایش ارز داخلی و کمک‌های اقتصادی خارجی است که در بیماری ایرانی، به واسطه تحریم، سرمایه‌گذاری‌های خارجی کاهش می‌یابد و ریسک‌پذیر می‌شود و نوسانات ارزی، منجر به کاهش ارز داخلی و تنش‌های خارجی باعث محدود‌شدن ظرفیت‌های اقتصاد داخلی می‌شود. تورم مهارناشدنی، ناکارآمدی در تخصیص منابع ارزی و رفتار مصرفی خاص، از پیامدهای بیماری هلندی است که با بیماری ایرانی مشابهت دارد. وجود نقدینگی در بیماری ایرانی (به دلیل کاهش ارزش ارز داخلی) و در بیماری هلندی (به واسطه سیاست‌های انبساطی ناشی از وفور منابع ارزی و بالا‌بودن ارزش ارز داخلی) باعث می‌شود در هر دو بیماری، تقاضا بیشتر از عرضه شود و این عامل باعث تشدید تورم می‌شود. وابستگی به منابع طبیعی (نفت و معادن و...) سبب بروز اقتصاد بیماری‌ ایرانی و هلندی از صنعتی‌شدن است. در چنین حالتی دولت متوسل به واردات کالاهای مصرفی ارزان می‌شود تا قیمت‌ها را مهار کند؛ در‌حالی‌که صنایع داخلی مجبورند با عوامل تولید گران، کالای گران را تولید و به قیمت ارزان بفروشند. در کشور ما، دولت هم‌اینک با تخصیص ارز ویژه (معروف‌شده به ارز 4200) در حال واردات کالاهای اساسی برای مهار تورم، دست‌کم در بخشی از نیازهای اساسی مردم است. انتظار‌داشتن از صنعت برای پایین‌نگه‌داشتن قیمت تولیدات در این شرایط، گرچه مطلوب و مدنظر دولتمردان است؛ اما باعث زیان‌ده‌شدن صنایع می‌شود که در نتیجه کاهش رشد اقتصادی را به دنبال خواهد داشت. ضلع سوم بیماری ایرانی حالت رکود است. اقتصاد سرمایه‌گریز و بانک‌محور، نقدینگی سرگردان را به سمت‌و‌سوی نادرستی رهنمود خواهد شد. ایجاد مشکلات تولیدی به واسطه تحریم و تورم باعث می‌شود نقدینگی به جای هدایت‌شدن به سمت تولید و اقتصاد مولد به سمت دلالی و اقتصاد کاذب کشیده شود. تلاش برای حفظ ارزش نقدینگی از سوی مردم، در اقتصاد گرفتار‌شده به تورم و تحریم به سمت تبدیل دارایی‌ها به ارزهای دیگر، طلا و تقاضا برای کالاهای با سطح نقدشوندگی مناسب تمایل خواهد یافت که باعث تشدید صدمات ناشی از تورم و رکود و تحریم می‌شود. بدنه اقتصادی کشور ما در چند ماه گذشته بعینه شاهد ایجاد چنین فرایندی بوده است. پایین‌ نگه‌داشتن مصنوعی قیمت برخی کالاها و ارزها تا زمانی ادامه دارد که دولت توان برطرف‌کردن تقاضاهای موجود را ایجاد کند. به مجرد ناتوانی دولت در پاسخ به تقاضا، شاهد شکل‌گیری تورم شدید در کالاها و ارزهایی خواهیم بود که دولت سعی کرده آنها را به صورت مصنوعی کنترل کند. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت به واسطه وجود تحریم، حالت خاص اقتصاد کشور ما، با حالت «تورم رکودی» متفاوت است و به دلیل تضادها و تشابهات در پیامدها، آثار و دلایل ایجاد، دارای تفاوت‌هایی با بیماری هلندی است. از منظر دیگر بیماری هلندی با مسئله‌ای به نام تحریم، روبه‌رو نیست و دلیل ایجاد آن بالا‌بودن ارزش ارز داخلی و وفور منابع ارزی است؛ اما تحریم، بیمار ایرانی را اذیت کرده، محدودیت دسترسی به منابع ارزی را ایجاد می‌کند و ارزش ارز داخلی را به‌شدت تنزل خواهد داد؛ بنابراین برای برون‌رفت از «بیماری ایرانی» باید به دنبال نسخه‌های جدید درمانی رفت و نباید دچار اشتباه در تشخیص شد. مشکل بیماری ایرانی اینجاست که این بیماری صرفا با تجویزهای داخلی حل نمی‌شود و با فرض کنترل تورم و رکود، قسمت تحریمی آن در دست دولت نیست و به حوزه مسائل سیاسی بین‌المللی کشانده می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.