ايران و عمان الگوي شاخص همزيستي منطقهاي
حسين ايزدپناه . مدير مؤسسه راه آبي ابريشم
توسعه مناسبات سياسي و اقتصادي بين تهران - مسقط در سالهاي اخير قبل از آنكه به تدابير هوشمندانه دولتهاي معاصر برگردد، ريشه در يك رابطه تاريخي دارد كه در حقيقت بخشي از تمدن تجارت دريايي مسلمانان به حساب ميآمده كه به راه آبي ابريشم معروف است و در ادامه مطلب به آن پرداخته خواهد شد. تفاهمنامههاي منعقدشده در زمينههاي اقتصادي، گردشگري و پزشكي نه تنها بر اساس ظرفيتهاي موجود در دو كشور گامي مثبت در تحكيم روابط دوجانبه و ارتقاي سطح مناسبات محسوب ميشود بلكه زمينهساز روابط انساني و گفتمان فرهنگي بين دو ملت هم ريشه را نيز فراهم ميكند كه مراودات مردم در سطح شهرهاي مختلف دو كشور و سرمايهگذاريهاي انجامشده گواه بر اين مسئله است. اتصال بنادر دريايي بندرعباس و قشم ايران به بندر خصب، طرح انتقال خط گاز ايران به عمان، همچنين تفاهمنامههاي پزشكي و گردشگري با استان فارس و اجراي نمايشگاههاي متعدد فرهنگي و هنري در دو كشور از جمله نشانههاي عملي ديپلماسي قوي ما بين دو كشور است. ريشههاي تاريخي روابط حسنه كجاست؟ بر اساس آنچه از اسناد تاريخي به دست آمده، پس از حمله اعراب به ايران و انتقال قدرت از ساسانيان به مسلمانان در قرون اوليه اسلامي، بنادر ساحلي درياي پارس نه تنها از رونق نيفتادند بلكه بر دامنه فعاليتشان نيز افزوده شد و از مهمترين دلايل اين بوده كه با توجه به انتقال پايتخت سياسي به خارج از مرزهاي ايران، هرج و مرج و ناامني در شهرهاي ايران شايع شد و همين امر باعث بهخطرافتادن راه زميني ابريشم شد و تجار مسير دريايي را براي انتقال كالاهاي خود برگزيدند و بنادري چون ابله، بصره، سيراف، جده و صحار در عمان كه همچنان ايراني باقي مانده بودند، رونق فراواني يافتند اما پس از سقوط سلسله اموي اين ميراث ارزشمند تجارت دريايي به طور كامل به خلافت اسلامي منتقل شد. يكپارچگي جغرافيايي مناطق كرانهاي سواحل البته پابرجا نماند و شروع نهضتهاي سياسي در بينالنهرين و تحتالشعاع قرارگرفتن جريانهاي اقتصادي در اين منطقه باعث ازبينرفتن بنادر شمالي چون بصره و ابله شد و در عوض بندر سيراف نبض جدي و طلايي براي تجارت دريايي و مبدا راه آبي ابريشم شد. كشتيها پس از بارگيري از سيراف با گذر از درياي عمان به مسقط ميرسيدند و از آنجا با گذر از اقيانوس هند راهي چين و هند ميشدند و از اينجا بود كه مبادلات تجاري بين سيراف و مسقط منجر به روابط گسترده فرهنگي و اجتماعي شد. كشتيراني از سيراف به مسقط داستاني براي آغاز راه ابريشم دريايي كتاب «اخبار الصين و الهند» را ابوزيد سيرافي پس از اضافهكردن مطالب ابن وهب بر گزارشات سفر «ناخدا سليمان سيرافي»، تاجر معروف به رشته تحرير درآورد. نوشتههاي سليمان حاوي گزارش گونهاي از عجايب جهان باستان است كه سفرهاي دريايي را همراه با مخاطراتي مانند توفان، راهزنان دريايي و ماهيان غولپيكر روايت ميكند و به صورت سلسله داستانهايي منظم تدوين شد. يكي از آنها «داستانهاي سندباد» نام دارد كه بعدها جزء مجموعه بزرگ «هزار و يك شب» درآمد. اما جدا از جذابيتهاي افسانهاي سفرنامه ناخدا سليمان سيرافي كه از مشاهدات عيني خود از تجربه سفر به چين ميگويد، آنچه بيش از همه حائز اهميت است و بعدها مورد استفاده بسياري از سفرنامهنويسان نيز قرار گرفت حكايت حكمراني دريايي مسلمانان عرب و ايراني در اقيانوس هند، درياي سرخ و درياي مديترانه و نقش اتصالي درياي پارس است كه سرزمينهاي عربي را به هند و چين متصل ميكرد. سيراف بندري ثروتمند با بناهاي بزرگ و ساكنان بسيار بوده كه نقطه آغازين راه آبي ابريشم به حساب ميآمده چنانكه سليمان سيرافي ميگويد: «كشتيها در سيراف بارگيري ميكردند و به سوي مسقط ادامه مسير ميدادند و از آنجا به چين و هند روانه ميشدند» و اين تردد دريايي منجر به سكونت و مهاجرت ايرانيان در بخشهايي از عمان بهخصوص بندر مشهور صحار گشت». جاذبههاي عمان براي ايرانيها از ديرباز همزيستي فرهنگي بين مردمان عمان كه سنتهاي قومي و مذهبي نزديكي با مردمان جنوب ايران داشتند، سبب شد تعامل سازنده بين دو ملت بهوجود آيد و نشانههاي آن را ميتوان در برخي شهرهاي ايران بهخصوص شهر شيراز مشاهده كرد. پروازهاي هفتگي شيراز - مسقط فرصتي براي بهرهمندي از ظرفيتهاي تجاري، گردشگري و پزشكي را پيشروي شهروندان عماني قرار ميدهد. از طرف ديگر جاذبههاي سرمايهگذاري در عمان در كنار فرهنگ مداراي اين مردمان و قرابت قومي، ايرانيان را در سالهاي اخير مشتاق مهاجرت به عمان و سرمايهگذاري در اين كشور كرده است. با وجود اينكه الگوهاي رفتاري در اين كشور سلطاننشين شبيه ديگر كشورهاي عربي همسايه است، اما روحيه تعاملي و ميهماننوازي آنان زبانزد است كه اين خود ريشه در تاريخ روشني از روابط دوستانه با ديگر ملتها دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.