|

گفت‌وگو با ناصر حسيني‌مهر، کارگردان و مترجم

من اينجا تا نفس باقيست مي‌مانم

رضا آشفته

ناصر حسيني‌مهر از زماني که از فرانسه به ايران آمده است، در اين سال‌ها چندين نمايش آوانگارد را به صحنه برده که براي هر کدام هم دشواري‌هايي پيش پايش بوده است که اين مسير ناهموار در عمل او را به اين نتيجه رسانده که مشکل اساسي تئاتر و هنر در ايران نداشتن مديريت فرهنگي کارآمد است وگرنه نبايد براي موضوعات تأييدشده، اين همه تصميم‌هاي ناهمخوان و ناهماهنگي‌هاي عحيب و غريب پيش‌ِروي کارگردان‌ها و فعالان هنري قرار گيرد. مسخ بر اساس رمان فرانتس کافکا بايد اين روزها به کارگرداني حسيني‌مهر به اجرا مي‌رسيد و اين خود بهانه‌اي شد براي انجام يک گفت‌وگو که مي‌خوانيد:

سال گذشته در تئاترشهر مشغول تمرينات نمايش «مسخ» کافکا بوديد و گويا بايد امسال در سالن «چارسو» اجرا مي‌شد، اما هنوز اجرا نشده است، چرا؟ اين داستان هميشگي ما بوده و نوع مناسبات مديران تئاتري است که در اين سال‌هاي بازگشتم به ايران با آن روبه‌رو بودم؛ با انواع مختلفي از محدوديت‌ها نسبت به خودم و گروهم. واقعا حيرت‌آور است و غم‌انگيز. از سال 1386 که ما «اتاق شماره 6» چخوف را کار کرديم تا به امروز احساس مي‌کنم دست‌هايي در کار است تا به طريقي چوب لاي چرخ اجراهایمان بگذارند، يا اجازه ندهند اجراها، طبق قرارداد قانوني، به طور کامل انجام شود؛ مثل «اتاق شماره 6» که توانستيم فقط 24 اجرا داشته باشيم، يا «هملت ماشين» که بعد از 19 شب جلوي اجراي آن را گرفتند، يا «هراکلس5» که با هزار ترفند نگذاشتند بيشتر از 17 اجرا داشته باشيم و... . در حوزه حمايت مالي هم اوضاع هيچ‌گاه بهتر نبوده و براي دريافت همان اندک کمک مالي هم دچار دردسر مي‌شديم، مثل نمايش «ويتسک» بوشنر که بعد از دو سال دوندگي و طرح شکايت به کمک وکيل و قرار دادگاه‌ها، در نهايت رقمي کمتر از نيمي از مصوبه «مرکز» نصيبمان شد. در کار قبلي‌تان، «بوف کور» هم گرفتار اين بدقولي‌ها بوديد و تمرينات را به مدت يک سال تعطيل کرديد، اما در نهايت اجازه اجرا دادند، چرا چنين مي‌شود؟ نمي‌دانم، واقعا نمي‌دانم... اما اين را به‌خوبي مي‌دانم هيچ‌وقت نخواستم تئاتري کار کنم که بي‌فايده باشد. هميشه خواسته‌ام تماشاگرم بعد از پايان هر نمايشي، همان تماشاگر پيش از شروع نمايش نباشد. در هر صورت همان‌طور که همه شاهدند، گويا اين حکايت و شرايط ناگوار همچنان براي گروه ما باقي و قرار است اين سنگ‌اندازي‌ها اين بار با «مسخ» جناب کافکا تکرار شود و بعد از سه ماه تمرين هر روزه‌مان مجبور شويم کار را تعطيل کنيم و ببينيم سرانجام چه زمانی اين تنگناها به آخر مي‌رسد. به نظر مي‌رسد برنامه و دستورکار آقايان چيزي نيست جز عدم درک و همکاري با گروه‌هايي امثال ما، يا به بيان ديگر سردواندن، بي‌اعتبارکردن و حذف هنرمندان مستقل، و گويا به اين زودي‌ها نبايد انتظار چشم‌انداز اميدبخشي در تئاتر داشت؛ به‌ویژه در حوزه مديريتي آن. چقدر عوض‌شدن مديران و جريان‌هاي سياسي بر چنين تصميم‌هاي غريبي تأثيرگذار است؟ تأثير آسيب‌پذيرانه آن انکارناپذير است که من همه را هم در «ضعف مديريت» مي‌بينم و هم در «سوءمديريت». اين روزها هر دوي اين مقوله بلاي جان فرهنگ و هنر ما شده است؛ به‌ویژه در حوزه تئاتر که مديريت عريض و طويل آن، منظورم بيشتر تئاتر دولتي است، افرادي بر مسند نشسته‌اند يا نشانده مي‌شوند که با علم اين رشته، يعني مديريت در سطح عالي بيگانه‌اند، هرچند افراد دلسوزي هم داريم، اما در خوشبينانه‌ترين وجه آن، آنها فقط بر اساس سليقه‌هاي شخصي و محدود خودشان چرخه تئاتر را مي‌چرخانند و نه بر اساس معيارهايي که تئاتر جهان در طول تاريخ با تجربه‌هايي فراوان به دانش مديريت فرهنگي رسيده است؛ دانشي که نقشي متفاوت دارد در هر نهاد اجتماعي، يعني برای مثال مديريت فرهنگي در موزه‌ها يا مطبوعات با مديريت در عرصه موسيقي يا تئاتر کاملا متفاوت است. و دارابودن تخصص در همان رشته؟ بدون ترديد. ببينيد، مديريت فرهنگي فقط رياست بر يک مؤسسه يا يک مجموعه نيست. بلکه بر اساس شناخت کامل از پيشينه تاريخي هر رشته‌اي تحقق مي‌يابد؛ آن هم به ياري آرا يا خرد جمعي و مشورت با فعالان همان رشته، تا طرح درخوري براي آينده ترسيم شود؛ چه براي درازمدت و چه براي کوتاه‌مدت. بنابراين شايسته است يک مدير فرهنگي به علومي مثل جامعه‌شناسي، تاريخ، فلسفه، هنر و اصول تعليم و تربيتي مجهز و مسلط باشد و مهم‌تر از همه بر مباني تئاتر در گسترده‌ترين دامنه‌اش. در حالي که به گمان من، ما در شرايط فعلي، در مديريت تئاتري قحط‌الرجال هستيم و انتخاب اين مديران فقط بر مبناي اعتماد بوده است، اعتمادي فرهنگي و ايدئولوژيک و نه بر اساس تخصص و دانش و صلاحيت، در حالي که امروز اين رشته در آکادمي‌هاي معتبر جهان تدريس مي‌شود. بي‌دليل نيست که مجموعه‌اي مثل «تئاترشهر» در طول دو، سه دهه گذشته نزديک به 30 مدير انتصابي به خود ديده است که رزومه و کارنامه چندان درخشاني هم از آنان باقي نمانده. فقط کافي است نگاهي به وضعيت امروز اين تئاتر بينداريم که چطور هر روز بر بار مشکلاتش اضافه مي‌شود. «تئاترشهر» بيشتر به يک «اتاقک نگهباني» مهجور شباهت پیدا کرده است که هر از چندي نگهباني مي‌آيد و مي‌رود بي‌آنکه دل و دماغي در اعتلا و پويايي آن داشته باشد يا برنامه‌اي مفيد ارائه دهد. توصيه صادقانه من به اين مديران که از دوستان و همکاران محترم ما هستند، اين است که واقعا بهتر است به شغل‌هاي اصلي خودشان در تئاتر مثل نمايش‌نامه‌نويسي، تدريس، طراحي، نقد، داوري و... برگردند. ولي هر مديري که تاکنون براي اين مجموعه تعيين شده، در جلسات مطبوعاتي برنامه‌هايش را مفصل ارائه داده است؟! بله، اما بايد ديد آن برنامه‌ها ـ چه واقعي و چه خيالي ـ چقدر تحقق پيدا کرده‌اند؟ تقريبا هيچ! دليلش هم چيزي نيست جز اينکه آنها «برنامه» نيست، بلکه سليقه و شعار و طرح‌هاي من‌درآوردي هستند؛ مثل پروژه «تئاتر براي همه» يا راه‌اندازي «مرکز پژوهشي» يا «دفتر دراماتورژي» در تئاتر شهر که بيشتر مربوط مي‌شود به حوزه فعاليت‌هاي دانشگاهي و وزارت علوم يا ايجاد دفتري براي مميزي در پشت نام پرطمطراق «ارزيابي هنري»! يا «مديريت پروژه‌اي»! که مربوط مي‌شود به مديري که در روز اول ديدارمان از من خواست تا نوع تمرينات و چگونگي اجراي نمايشي را که قرار است چندين‌ماه بعد اجرا شود، در چهار صفحه به او ارائه بدهم تحت عنوان «مديريت پروژه‌اي»! که در دکان هيچ عطاري پيدا نمي‌شود و دردناک‌تر از همه اينکه هرکدامشان هم که از راه مي‌رسد، مايل است نيمي از سالن‌هاي مجموعه را چندين‌ماه يا چندسال تعطيل کند به بهانه تعميرات، بازسازي يا نوسازي، آن‌هم با صرف بودجه‌هايي کلان که معمولا صرف کارهايي پوچ مي‌شود، چون همه ما شاهديم که از هر سقفي در تئاتر شهر همواره آب چکه کرده و از هر سوراخي موش‌ها با چشماني قشنگ به ما زل زده‌اند و مي‌زنند و شايد هم به ريش ما مي‌خندند. خب وقتي حضور اين نوع مديريت رياست‌طلبانه و خودمحور مورد تأييد و اقبال حتي افراد تازه‌کار عرصه نمايش نباشد، ديگر بايد انتظار چه فضاي خلاقي را داشت به‌جز افزايش بي‌اعتمادي، سرگرداني و تنش در ميان جماعت تئاتر با نمايندگان وابسته به جريان‌هاي گوناگون سياسي. باري، تئاتر ما سال‌هاست که در اين دور باطل مديريت ناکارآمد سرگردان است، حال آنکه اگر نگاهي بيندازيم به تئاترهاي همسنگ «تئاتر شهر» در کشورهايي ديگر، متوجه مي‌شويم به‌طورمثال «دويچه‌تئاتر» يا «برلينرآنسامبل» در آلمان، با تاريخ نزديک به 200 ساله خود، حتي به تعداد انگشتان دو دست هم مدير عوض نکرده‌اند و آن مديران چه کساني بودند! و چه اجراهاي درخشاني از آثار دراماتيک جهان ارائه دادند! يا «رويال شکسپير کمپاني» در لندن يا «تئاتراودئون» و «کمدي فرانسز» در پاريس و... و بي‌شمار سالن‌هاي تئاتر و مديراني مثل ژان ويلار، استره لر، پتراشتاين، توستانگف، کلائوس پيمان، پاتريس شرو... اما ما چه کساني را داشته‌ايم؟ و چه کرده‌ايم؟ آيا جز محروميت و خانه‌نشين‌کردن هنرمنداني مثل مهين اسکويي‌ها و حميد سمندريان‌ها؟ آيا جز عدم حراست مطلوب از آثار باقيمانده و تخريب سالن‌هايي مثل تئاتر شيروخورشيد تبريز و تئاترهاي لاله‌زار؟ واقعا نمي‌توان با پديده مهم و تأثيرگذاري مثل هنر تئاتر سرسري و فقيرانه برخورد کرد. بگذريم، متأسفم که امروز من و شما به‌جاي گفت‌وگو درباره درام، اجرا و مباني تئاتر، باز هم از آسيب‌ها و کاستي‌هاي اين رشته به‌خصوص در ساختار اداري ـ مديريتي حرف زديم. آيا مجموعه چنين کاستي‌هايي در «تئاتر خصوصي» هم حاکم است؟ تا زماني که سالن‌هاي خصوصي ما که بيشترشان استاندارد نيستند، توسط خود هنرمندان و به‌خصوص کارگردانان خلاق اداره شود، اميدي به هوايي تازه در تئاتر هست، اما اگر اين سالن‌ها به دست مديران پول‌ساز و دلالان بيفتد، چيزي نمي‌گذرد که تئاتر خصوصي و مستقل ما هم تبديل می‌شود به چيزي شبيه همان اتاقک‌هاي نگهباني. در اين شرايط که تئاتر دارد کاملا خصوصي مي‌شود، شما چگونه مي‌خواهيد کار کنيد و کار نمايش مسخ و گروهتان به کجا مي‌کشد؟ نمي‌دانم، اما اين را به روشني مي‌دانم که اگر مجموعه «تئاتر شهر» ما روزي به بخش خصوصي واگذار شود، مطمئن باشيد که مرگ اين تئاتر حتمي خواهد بود. درباره سرنوشت اجراي ما از «مسخ» هم هيچ‌چيز معلوم نيست. دو ماه گذشت و هنوز منتظريم مديريت تئاتر شهر به ما وقت اجرا بدهد، باز هم منتظر مي‌مانيم، اما حقمان را پشت در اتاق آقايان گدايي نمي‌کنيم. در هر صورت براي من به‌هيچ‌وجه جاي خوشحالي نيست که به‌عنوان يک کارگردان، توي کشور خودم، با بيش از 40 سال تجربه صحنه‌اي، خانه‌نشين شوم و زمان را بکُشم. مي‌کُشم زمان را، اما مطمئن باشيد که تصميم نخواهم گرفت يک روز ترک وطن کنم، به قول فريدون مشيري؛ من اينجا ريشه در خاکم... من اينجا تا نفس باقيست مي‌مانم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.