|

کشمکش پر بار نیروهای نوگرا و واپس‌گرا

نعمت‌الله فاضلی- انسان‌شناس

بسیاری از دوستان از من این را پرسیده‌اند که جامعه ایران را با توجه به اوضاع کنونی، چگونه می‌بینم؟ در پاسخ به این دوستان، «تحلیل فرهنگی» خودم از جامعه ایران را تقدیم شما می‌کنم. برخلاف تحلیل‌های سیاسی و اقتصادی که این روزها مطبوعات و شبکه‌های اجتماعی را انباشته، تحلیل من ماهیتا «تحلیل سیاسی» به معنای دقیق کلمه یا «تحلیل اقتصادی» نیست. پس بهتر است من در اینجا در جایگاه خودم به‌عنوان «تحلیلگر فرهنگی» بایستم و نظرم درباره آینده جامعه ایران را از همین جایگاه

بیان کنم. پیش از هرچیز به صورت اجمالی می‌گویم که جامعه ایران در دوره معاصر در نتیجه کشمکش میان «نیروهای نوگرا» (روشنفکران، دانش‌آموختگان، هنرمندان، عامه خلاق و همه کسانی که نگاهی انتقادی و دگراندیشانه و نوخواهانه به تاریخ و فرهنگ خود دارند) و «نیروهای واپس‌گرا» (همه کسانی که سنت و میراث گذشته را مرجع زندگی می‌دانند)، نوعی «آگاهی فرهنگی» و «تصور اجتماعی» خلق کرده است و این آگاهی «هسته اصلی» پیش‌برنده و برسازنده «جامعه جدید» در ایران است. این جامعه اکنون نیرومند شده است و حوادث روز نمی‌توانند این جامعه را از میان ببرند. آگاهی فرهنگی معاصر ایران، آگاهی شهری‌شده، آگاهی جهانی‌شده، آگاهی متجدد و آگاهی انتقادی است. هر یک از این آگاهی‌ها مانند نیرویی عظیم، جریان پویایی جامعه ایران را سرعت می‌بخشد. در اینجا تنها به یکی از این وجوه؛ یعنی «آگاهی انتقادی» اشاره و بسنده می‌کنم. ایران در دروه معاصرش هر سال بیش از سال‌های گذشته‌اش از نظر «توانش انتقادی»، توانمند شده است. مراد از توانش انتقاد، ظرفیت پرسشگری، تجزیه‌وتحلیل‌کردن، آشنایی‌زدایی و افسون‌زدایی از موقعیت‌های طبیعی و روزانه زندگی عادی است. گسترش رسانه‌ها؛ از صنعت چاپ و عکاسی در نیمه سده سیزدهم گرفته تا گسترش مدارس نوین، آموزش عالی، رسانه‌های رادیو، تلویزیون و رسانه‌های دیجیتال، همگی آگاهی انتقادی بزرگ و همگانی در ایران به وجود آورده‌اند. این آگاهی انتقادی در ایران معاصر فشار شکننده‌ای بر نیروهای واپس‌گرا وارد آورده و همچنان وارد می‌آورد. «روشنفکران» نمایندگان علنی این آگاهی انتقادی هستند. ازاین‌رو نیروهای واپس‌گرا بیشترین خصومت را با این گروه فرهنگی دارند. از فتحعلی آخوندزاده تا امروز ما راه طولانی و پرباری را پیموده‌ایم. نکته کلیدی این است که در دهه‌های اخیر نیروی اصلی پیش‌برنده آگاهی انتقادی و جامعه دیگر صرفا روشنفکران نیستند، بلکه جمع بزرگی از عامه مردم به صورت نیروهای خلاق از طریق شبکه‌های اجتماعی، «شبکه نیروهای نقاد» را شکل داده‌اند؛ شبکه‌ای که به کمک شبکه‌های اجتماعی به سراسر جامعه ایران دسترسی دارد. اگرچه همچنان بیش از 20 میلیون جمعیت بی‌سواد و کم‌سواد داریم و همچنان نیروهای واپس‌گرای قدرتمندی تلاش می‌کنند تا جامعه ایران را واپس برانند، اما این «شبکه نیروهای نقاد» نگذاشته‌اند چنین بازگشتی به عقب تحقق یابد. ایران امروز بیش از هر زمان دیگری در تاریخ معاصرش، آگاه و حساس به سرنوشت تاریخی و جمعی‌اش شده است. در ایران، جامعه متولد شده و در حال تحکیم و توسعه است. چالش‌های موجود ایران اگرچه مهیب و هولناک هستند، اما درعین‌حال نباید ظرفیت‌ها و قابلیت عظیمی را که جامعه ایران در صد سال اخیر خلق کرده است، دست‌کم گرفت. به خاطر داشته باشیم که وجود هر دو نیروی نوگرا و واپس‌گرا، برای پویایی جامعه ایران حیاتی هستند. نیروهای واپس‌گرا، نماینده میراث تاریخی و سنتی ایران هستند و به نوعی اگرچه ظاهرا موانع جدی در مسیر دگرگونی‌های سریع ساختاری جامعه ایران ایجاد می‌کنند، اما این نیروها امکان طرح پرسش‌های بنیادی را برای جامعه و نیروهای نوگرا ممکن و اجتناب‌ناپذیر می‌کنند. کشمکش نیروهای نوگرا و واپس‌گرا، برای جامعه‌ای که چندین‌هزارسال تاریخ دارد، امری اجتناب‌ناپذیر است. گفت‌وگوی جدی میان نیروهای نوگرا و واپس‌گرا این امکان را فراهم می‌کند که نه‌تنها روشنفکران، بلکه مردم عادی نیز در بافت زندگی روزمره خود درگیر پرسش‌های مهم و جدی شوند و امور عادی را دیگر عادی نپندارند و آنها را در «فضای توجه» خود جای دهند. نیروهای واپس‌گرا اگرچه جامعه را درگیر سیاست می‌کنند و از این طریق زندگی روزمره و پویایی‌های آن را دستخوش چالش‌ها و ناامنی سیاسی می‌کنند و با سیاسی و امنیتی‌کردن امر اجتماعی، نوعی اضطراب در زندگی روزمره وارد می‌کنند؛ اما در نهایت این تنش‌ها زمینه را برای «غیرعادی‌شدن امر عادی» و ازریخت‌افتادگی تجربه‌های ریخت‌یافته روزانه و نهایتا پرسش‌بر‌انگیزشدن امور طبیعی و جاری زندگی فراهم می‌کنند. این کارِ نیروهای واپس‌گرا باعث گسترش مشارکت هرچه بیشتر مردم عادی در تحولات فرهنگی جامعه ایران شده است و می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.