گفتوگو با قباد شيوا درباره پوسترهاي موسيقي دهه ۴۰ و ۵۰
پوسترهاي امروز، فرش ماشيني و قديميها فرش دستبافتاند
رضا آشفته: نخستين نمایشگاه پوسترهای موسیقی در ایران در دهه ۴۰ و ۵۰ با نشستی با بهزاد حاتم، قباد شیوا، صادق بریرانی از جمعه، 6 ارديبهشت، در گالري فرهنگسراي نياوران برگزار شده است. در كنار اين نمايشگاه، كتابي هم به نام «دو دهه پوستر موسیقی در ایران» با تأليف و گردآوري جواد ميرحسيني توسط انتشارات نظر منتشر شده كه در آن آثار اين سه طراح در كنار ساير طراحان گرافيك چاپ و منتشر شده است. با قباد شیوا درباره اين پوسترها گفتوگو كردهايم.
نمايشگاه پوسترهاي موسيقي دهه 40 و 50 چه ماهيتي دارد؟ درواقع در شهر تهران در هر روز 20 پوستر چاپ ميشود، اما فرق پوسترهاي امروز با پوسترهاي دهه 40 و 50 دقيقا مثل فرق بين فرش ماشيني و فرش دستبافت است. الان با بالاوپايينكردن كامپيوتر و اينطور چيزها، يك چيزي سرهم ميشود و انگار همه هم از يك كارخانه درميآيد. سريدوزي ميشود؟ بله، ما هيچ شخصيت خاصي در پوسترهاي امروز نميبينيم كه براي مثال بگوييم اين نگاه فلان طراح است، اين فلان گرافيست است، ولي همه زاييده كامپيوتر و تكنولوژي است. ديگر شخصيت و نگاه طراحان در اين پوسترها نيست. درحاليكه پوستر براي يك طراح گرافيست بايد ارزش هنري داشته باشد، چون پوستر به خيابان ميرود و چشمهاي مردم را میهمان ميكند. الان هنوز هم برخي از مردم را ميبينم كه ميگويند طراح فلان پوستر شما هستي، از آن پوسترها داريد به ما بدهيد و از طراحهای امروز و پوسترهايشان هيچ احساس و خاطرهاي ندارند. مسئله اين است كه پشت هر پوستري بايد دنيا و انديشهاي باشد. الان فقط تكنولوژي هست كه پايين و بالا ميشود. به درستي پاسخم را گرفتم كه فرش دستبافت ماهيت هنرمندانهاي دارد و فرش ماشيني هم زاييده تكنولوژي است؟ اصلا فرش دستبافت حس بافنده و همهچيزش را در خود دارد، اما در فرش ماشيني چيزي جز تكنولوژي نيست؛ طراحي و گرافيك ماشيني است. در آن دوران همه هنرها و ادبيات به يك شكوفايي رسيده بودند؟ بله، دهه 40. گرافيك چقدر دچار اين شكوفايي شده بود كه هم بتواند آن حالوهواي هنري و ادبي را ثبت كند و هم خودش توشوتوان متعاليشدن را فراهم كند؟ يك گرافيك در خيابان شاهآباد قديم (جمهوري) كار مردم را راه مياندازد، اما در شهر يكسري آدم هستند كه به اين كار جنبه هنري دادهاند؛ يعني انديشه و شخصيت دادهاند؛ مثل مرحوم مميز که هيچوقت پوستر بازاري طراحي نكرد كه مردم پولش را بدهند. مرحوم كيارستمي پوسترهایش درجهيك بود. من خودم از همان اول هر كاري كردم، رويش فكر و انديشه كردم. اول بايست خودم بپسندمش و بعد بدهم به مشتري. اين كار يكياش با هدف احترام به مردم است، چون پوستر جايش در خيابان است. يا اعلان عمومي است؟ شما اگر مثلا پيكان توليد كني، مردم پيكان ميخرند و اگر بنز توليد كني، بنز ميخرند و چقدر خوب است كه بنز توليد كني. من در زندگي هنريام تا آنجا كه قادر بودهام، خواستهام بهترين اثر هنري را خلق كنم. براي همين در موزههاي ژاپن بيشتر كارهايم هست، اما در ايران نيست. و اين خطاي بزرگ فضاي هنري ماست؟ آنها زودتر تماس گرفتند و من كارهايم را برايشان فرستادم و در موزههاي آنجا كارهايم هست، اما شما براي اولينبار در همين نمايشگاه پوسترهاي موسيقي شاهد اين پوسترها خواهيد بود. الان اين بچهها كار خوبي ميكنند كه دارند اين كارها را دوباره معرفي ميكنند. فضاي موسيقي آن زمان چقدر شما را ترغيب ميكرد كه بهعنوان طراح و گرافيست حوزه موسيقي فعال باشيد؟ من بعد از فارغالتحصيلي در رشته نقاشي دانشكده هنرهاي زيباي دانشگاه تهران رفتم راديو تلويزيون ملي و بهعنوان طراح و گرافيست استخدام شدم. اصلا گرافيك آنجا را من درست كردم، چون اصلا كسي نميدانست گرافيك چیست. مجلههاي تماشا را اگر ديده باشيد، طراحي من است. بچههاي علاقهمند را پيدا كردم و استخدامشان كرديم. بخش طراحي انتشارات سروش به لحاظ كيفيت يكي از بهترين آتليههاي مملكت بود. تا آنجايي كه از دستم برميآمد اين كار را كردم و پوسترهايي كه براي اركستر مجلسي طراحي ميكردم در دنيا مشهور شد. پوسترهاي جشن هنرها در بيشتر موزههاي دنيا حضور دارد. هيچوقت هيچ كاري را از سر باز نكردهام. (با اشاره به پوسترهايي رنگارنگ در ديوار گالري كاخ نياوران) آن پوسترهاي اشتوکهاوزن را ميبيني؟ يك روزي خانمي كه در راديو و تلويزيون مدير بود، به من زنگ زد و گفت کارل هاینس اشتوکهاوزن دارد به ايران ميآيد. گفتم كه من او را نميشناسم و ادامه دادم: صفحهاي از او داريد كه به من يك صفحه 33 دور را داد. به من گفت اين خراب نشود. من بردم خانه و آن را تا صبح بيش از 30 بار گوش كردم، چون موسيقي كانكریت است. بعد اين كارها را كردم. سبز، نارنجي و ...؟ كسي كه سفارش داده بود اينها را ديد؛ اما خوشش نيامد و از طرفي هم وقتي نبود كه به طراح ديگر بدهد و اين هنرمند داشت به ايران ميآمد. تا خود اشتوکهاوزن آمد و در شيراز برنامه اجرا كرد. تا اينكه همان خانم سفارشدهنده به من زنگ زد بيا فلان هنر كه با تو كار داريم. اشتوكهاوزن آنجا نشسته بود و با ديدن من گفت: من به دليل طبيعت كارم به تمام دنيا ميروم و كنسرت برگزار ميكنم؛ اما تنها پوسترهايي كه درباره موسيقي من بهدرستي گفته، همين پوسترهاي توست و از هريك از رنگهاي اين پوسترها 50 تا با خودش ميبرد. من كارهايم بيشتر داراي تفكر است و در آنها قرتيبازي نيست. درك آن فضاي موسيقي و انتقالش با عناصر تجسمي؟ بله. كه گوياي خود موسيقي است؟ من از طريق پوسترها بيشتر به گرافيك ايران آبرويي دادم. موسيقيهاي ايراني حال و هوايش چگونه بوده است؟ هيچكس به من سفارش نداده است؛ يعني از استادان موسيقي كسي به من سفارش نداده است كه برايش كار كنم. بنابراين پوسترهايتان مربوط ميشود به جشنهای شيراز و...؟ علاوه بر آن اركستر مجلسي است. آنها هفتهاي يك برنامه داشتند و من مجبور بودم براساس تم آنها مدام كار كنم. من با آنكه نقاشي خوانده بودم؛ اما از همان اول كشيده شدم به گرافيك، براي اينكه دوست داشتم بيشتر با مردم در ارتباط باشم. چون در گالريها نمايشگاه ميگذاري، در هر شهر 10، 20 نفر هستند كه همه نمايشگاهها را روز اول ميروند كه ببينند؛ اما فردا ميروي ميبيني نمايشگاه خالي است. وقتي كار ميرود به خيابان يا روي اتوبوس، تأثيرش خيلي بيشتر است و میماند. اينطوري احساس وظيفه ميكني كاري بكني كه با تفكر باشد. من در اين رشته خودم را اينطور تربيت كردهام. آيا پس از انقلاب هم در فضاي موسيقي طراحي پوستر داشتهايد؟ يك مورد داشتهام كه سفارش موزه هنرهاي معاصر سفارش دادند؛ اما نميدانم چرا موسيقيدانها و آنهايي كه كار موسيقي ميكنند، نميآيند سفارش پوستر بدهند. من هم نميروم دنبالشان... . بايد دنبالتان بيایند؟ شايد برايشان خيلي راحت باشد كه عكسي بچسبانند و اسمش را هم بگذارند پوستر. راحت ميگيرند و اين شايد بدترين و شايد سادهترين شكل ممكن است كه عكس بزرگي از خودشان را روي پوستر ميزنند كه با آن هم فكر نميشود كه با چه كادر بهتري ميشود آن را كار كرد؟ الان شما سيديها را نگاه كنيد. همه جلدشان يكي است و اصلا نوع موسيقي در آن مشهود نيست و اين بد است. من غصه ميخورم بابت اين كارها؛ چون تو وقتي يك نقاشي ميكشي، آخرش ميرود در اتاق يك نفر؛ اما يك پوستر در بين مردم پخش ميشود. تو ميتواني از طريق تصوير اين پوسترها و انديشه و بهروزبودنشان آنها را به خانهها منتقل كني. هم وجه مردمي دارد و هم وجه هنري؟ بله، من وقتي پوسترهايم چاپ ميشود، 20 تا برميدارم براي خودم. بعد از فردايش مردم زنگ ميزنند آقا يكي از اين پوسترهايت را به من ميدهي و من ميگويم: بفرماييد! يك وقت ديدم يكي از پوسترهايم كاملا تمام شده است، براي همين زنگ زدم به موزه هنرهاي معاصر و از آقاي نوفرستي خواستم كه چند تا از همان پوستر را به من بدهد كه گفت: آقا ما خودمان هم تمام كردهايم؛ چون مردم ميآيند براي گرفتنشان. شما هر پوستري را كه طراحي ميكني، مردم ميآيند و ميگيرند. اين خيلي خوب است. كه دوستان ميخواهند آرشيو بكنند؟ نه به دليل شيوا؛ بلكه مردم دوست دارند. علاقهمندي به هنر پوستر و گرافيك است كه دوست دارند جمعآورياش كنند؟ بله. حس و حالت از برگزاري اين نمايشگاه پوستر چيست؟ فكر كنم تابهحال اين نمايشگاه پوسترهاي موسيقي را نداشته؟ من فكر ميكنم اين اولين نمايشگاه است كه رفته سراغ گرافيك خوب پوسترهاي موسيقي. فكر ميكنم نگهداري پوسترها برايتان سخت باشد. من الان آرشيو دارم؛ اما به اينها گفتم براي نمايشگاه قاب نكنيد؛ چون بعدش با قاب من نميتوانم اينها را در آرشيوم نگه دارم. آرشيو خودم هست؛ روي هم، روي هم پوسترها خوابيدهاند. فكري براي نمايشگاه دائمي پوستر يا موزه گرافيك نميشود؟ اصلا موزه نيست. هرجا ميروم، ميبينم در پايتختهاي دنيا يك موزه گرافيك هم دارند. متأسفانه اينجا كسي به حرف گوش نميكند؛ چون اينها تاريخ مملكت هستند. چه كار كنيم. ما داريم در اين مملكت ادامه ميدهيم. در ندانستنها و ندانمكاريها و اندر خم يك كوچهايم؟ من نميدانم! شايد من مجموعه خودم را بدهم به انجمن صنفي گرافيك. آيا آنها امكانش را دارند؟ نه، ولي بالاخره آنها در جايي روي هم ميگذارند. درباره نمايشگاه؟ اين نمايشگاه به نظرم خوب است؛ چون برگزاركنندگانش آدمهاي فهميدهاي هستند؛ اما بودجهاي ندارند كه در سطح شهر اطلاعرساني بكنند كه دانشجوها و علاقهمندان بيايند ببينند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.