|

مبارزه طبقاتي و شكل‌بندي‌هاي اجتماعي

«طبقه در سرمایه‌داری معاصر»، سومين اثر مهم نيكوس پولانزاس، مجموعه مقالات نوآورانه‌اي است در تحليل سرمايه‌داري پيشرفته و تحولات جديد در مفهوم طبقه اجتماعي. ديگر بحث مهم كتاب تحليل دستگاه‌هاي دولتي در فاز فعلي سرمايه‌داري امپرياليستي/ انحصاري است. کتاب علاوه بر پیشگفتاری که شکل و چارچوب کلی مباحث را به اختصار توضيح می‌دهد، از یک مقدمه مبسوط (مقاله معروف طبقات اجتماعی و بازتولید گسترده آن‌ها) و سه بخش مشتمل بر شانزده فصل تشکیل شده و با یک نتیجه‌گیری از چشم‌اندازهای سیاسی به پایان می‌رسد. مقالات كتاب اساسا با كشورهاي متروپل امپرياليستي و به ويژه اروپا سروكار دارند. پولانزاس در اين اثر تحت‌تاثير ماركسيسم ساختارگراي آلتوسري طبقات اجتماعي را از حیث تعین ساختاری، پیوند میان تعین ساختاری و مواضع طبقاتی و نسبت مواضع طبقاتی با آگاهی طبقاتي بررسي كرده است. شناخت طبقات با بررسي تحرکات مادی و واقعی در دوران اخير، تحليلي بود كه در آن زمان پولانزاس براي اولين بار طرح كرد و در میان نظریه‌پردازان مارکسیست كمتر مورد توجه قرار گرفت. همچنين كتاب بحثي نظري و جدلي از مسئله دولت- ملت به مثابه يك واحد سياسي در زمان حال و رابطه آن با بين‌المللي‌شدن سرمايه ارائه مي‌دهد. سرانجام پولانزاس به بسط تحليلي طولاني‌اي از مفهوم «خرده‌بورژوازي» مي‌پردازد كه در اكثر مواقع در ادبيات ماركسيستي بسيار بد به كار برده شده است. پولانزاس در مقاله «طبقات اجتماعي و بازتوليد گسترده آنها» براي نخستين بار تمايز بين «عوامل» و «مواضع» روابط توليد سرمايه‌داري را بررسي کرد. در اين مورد وي با دقتي موشكافانه بين رسته‌هاي «سنتي» خرده‌بورژوازي- مغازه‌داران، صنعتكاران، دهقانان خرد- و رسته‌هاي جديد كارمندان، سركارگران، حقوق‌بگيران در تجارت و صنعت نو تمايز قائل مي‌شود. وي در عين حال دلايل امكان مفهوم‌پردازي واحد از موضع طبقاتي آنها را ارائه مي‌دهد. مشكل تعريف كار «مولد» و «غيرمولد» در شرح خود ماركس از شيوه توليد سرمايه‌داري دستخوش تعبيري مجدد و ريشه‌اي و بديع مي‌شود. نوسانات سياسي خاص هر يك از اشكال خرده‌بورژوازي و به‌خصوص واكنش‌هاي ويژه آنها نسبت به پرولتارياي صنعتي، نيز به نحوي متقاعد‌كننده توضيح داده مي‌شود. در انديشه پولانزاس تعريف دقيقي از مفهوم طبقه در مارکسيسم داده مي‌شود و ارتباط آن با پديده‌هايي مانند دولت، ايدئولوژي، فاشيسم و امپرياليسم بررسي مي‌شود. او تلاش مي‌کند مطالب را به شکل ملموس و با مسائل انضمامي و عيني مطرح کند. او علاوه بر پرداختن به مسئله امپرياليسم به تدقيق در واژه طبقه متوسط و نوسان آن بين انقلاب و ضدانقلاب در برهه‌هاي مختلف تاريخي مي‌پردازد. او در اين کتاب به زعم خود به صورت سلبي آنچه را طبقه کارگر نيست تعريف مي‌کند: طبقه بورژوازي، خرده‌بورژوازي سنتي و مدرن يا آنچه طبقه متوسط ناميده مي‌شود يعني طبقاتي که در سطح سياست، اقتصاد و ايدئولوژي ساختار مي‌يابند. در عين استقلال حوزه‌هاي ساختاري از يکديگر تخاصم و درگيري آنها با يکديگر قشربندي و لايه‌هاي دروني متنوعي را در دو طبقه بورژوازي و پرولتاريا ايجاد مي‌کند. خرده‌بورژوازي طيف زيادي از جايگاه‌ها و اصناف را دربر مي‌گيرد: مغازه‌داران، دهقانان خرد، کارمندان و حقوق‌بگيران دولت، پيشه‌وران و خرده‌بورژوازي جديد يا آنچه تحت عنوان کارگران يقه‌سفيد از آنها نام برده مي‌شود: تکنيسين‌ها و افراد متخصصي که در بخش خدمات مزد دريافت مي‌کنند و برخي ديگر از مزدبگيران که مانند کارگران مولد و کارگران يدي در فرايند توليد ارزش‌افزوده و کالا نقش مستقيم ندارند. خرده‌بورژوازي و قشربندي‌هاي متعدد آن بنا بر ماهيت خود، عمدتا تضادهاي متخاصم و موضع‌گيري‌هاي سياسي و ايدئولوژيک متفاوت و گاه متعارضي نشان مي‌دهد. پولانزاس به دقت آن دسته از روابط اقتصادي اين طبقه را بررسي مي‌کند که در تعيين طبقاتي آنها نقش اساسي ايفا مي‌کند. مهم‌ترين و اولين نکته اين است که اين طبقه به بورژوازي تعلق ندارد. چون ابزار توليد و مالکيت در دست او نيست. از سوي ديگر، مسئله کار مزدي و عرضه نيروي کار را در دوران سرمايه انحصاري و بحث کار مولد و غيرمولد تشريح مي‌کند که پيشينه آن در آثار منتشرنشده در زمان حيات مارکس مثل «نظريه‌هاي ارزش اضافي» و گروندريسه ديده مي‌شود. از نظر پولانزاس شايد يک طبقه اجتماعي، يا بخش يا قشري از يک طبقه، موضعي طبقاتي بگيرد که با منافعش سازگار نباشد؛ منافعي که توسط تعين طبقه تعريف مي‌شوند که خود افق مبارزه را تثبيت مي‌کند. مثال آن اشرافيت کارگري است که در بعضي وضعيت‌ها مواضع طبقاتي بورژوايي اختيار مي‌کند. ولي اين بدان معني نيست که در چنين حالاتي اين قشر به جزئي از بورژوازي تبديل شود. درواقع اين طبقه، به اعتبار تعين ساختاري طبقاتي‌اش، همچنان جزئي از طبقه کارگر باقي مي‌ماند و قشري از اين طبقه را تشکيل مي‌دهد و تعين طبقاتي‌اش قابل تقليل به موضع طبقاتي‌اش نيست. هيچ شکل‌بندي اجتماعي، فقط دربردارنده دو طبقه نيست. خودمختاري ساختار سياست و ايدئولوژي از حوزه اقتصاد باعث ايجاد قشربندي‌هاي متنافر و گاه متضاد اجتماعي مي‌شود. از نظر پولانزاس طبقات اجتماعي از طرق جايگاهي که در سلسله‌مراتب توليد اشغال کرده‌اند، يعني از جايگاه خود در حوزه اقتصادي تعريف مي‌شوند. ولي از نظر او مسلما اين به اين معنا نيست که چون جايگاه اقتصادي عوامل اجتماعي نقش اساسي را در تعيين طبقات اجتماعي ايفا مي‌کند پس اقتصاد در هر شيوه توليد يا شکل‌بندي اجتماعي نقش بسيار مهمي را ايفا مي‌کند. از نظر پولانزاس هر وقت خود مارکس، انگلس، لنين و مائو هم طبقات اجتماعي را تحليل مي‌کنند بدون اينکه خود را فقط به معيارهاي اقتصادي محدود کنند، صريحا معيارهاي سياسي ايدئولوژيک را نيز در نظر دارند. او استدلال مي‌کند دولت سرمايه‌داري با جدايي نسبي اقتصاد از سياست و خودمختاري نسبي دولت از طبقات حاکم شکل گرفت. همين قضيه در مورد اقتصاد و ايدئولوژي نيز مصداق دارد. او در مورد خودمختاري نسبي اجزاي گوناگون سازنده يک طبقه اجتماعي مانند قشرها، رده‌ها و جناح‌هاي گوناگون بحث مي‌کند. پولانزاس همه اجزاي ساختاري جامعه سرمايه‌داري را در ارتباط متقابل مي‌ديد، هرچند بر خودمختاري نسبي هر يک از آنها نيز تاکيد مي‌ورزيد. شکل‌بندي‌هاي اجتماعي که در آنها مبارزه طبقاتي عمل مي‌کند، عرصه‌هاي واقعي موجوديت و بازتوليد شيوه‌ها و اشکال توليد هستند. طبقات اجتماعي قبل از درگيري در مبارزه طبقاتي به وجود نمي‌آيند. طبقات اجتماعي و عمل طبقاتي، يعني مبارزه طبقاتي با هم به وجود مي‌آيند و تنها از طريق ضديت متقابل‌شان تعريف مي‌شوند. بنابراين طبقات فقط در مبارزه طبقاتي موجوديت مي‌يابند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.