فاشیسم: یک پدیده سیاسی خاص
نیکوس پولانزاس، مارکسیست یونانی فرانسوی، به همراه آلتوسر از چهرههای اصلی مارکسیسم ساختارگرا به حساب میآید. اگرچه او یکی از جامعهشناسان شناختهشده در ایران است، جز دو کتاب و چند مقاله چیزی از او به فارسی موجود نیست: «طبقه در سرمایهداری معاصر» با ترجمه حسن فشارکی در سال 1389 و «فاشیسم و دیکتاتوری» با ترجمه فردی به نام «دکتر احسان» در سال 1360. عجیب است نشر آگاه پس از چهار دهه هنوز اقدام به بازنشر «فاشیسم و دیکتاتوری» نکرده است. ترجمه فارسی کتاب در قالب دو مجلد منتشر شده بود، مجلد اول به سه فصل اول کتاب اختصاص داشت و مجلد بعدی به فصول باقیمانده. کتاب تحلیلی عمیق و دقیق از پدیده فاشیسم به دست میدهد. پولانزاس در این کتاب به نقد برداشتهای غیرعلمی از فاشیسم میپردازد و مشخصا تاکید دارد موضع کمینترن یا انترناسیونال سوم در قبال این مسئله نادرست بوده است. او تحلیل خود را با اشاره به دو نمونه کلاسیک از فاشیسم، یعنی فاشیسم ایتالیا و آلمان، پیش میبرد. این تحلیل دقیقا منطبق است بر نظریه دولت و طبقه پولانزاس. پولانزاس بر این باور است که فوریت مسئله فاشیسم مطالعه درباره آن را به ضرورتی سیاسی بدل کرده است. در نظر او، به دلیل شدت مبارزه طبقاتی مسئله دولت استثنایی و نیز فاشیسم بار دیگر طرح شده است، درست همانطور که مسئله انقلاب. پولانزاس این کتاب را در سال 1970 منتشر کرد ولی در همان سال هم تاکید داشت که این مسائل به طرزی گسترده به آینده کشیده خواهد شد. گذشت زمان ادعای او را ثابت کرد. زمینه این کتاب را میتوان ماتریالیسم تاریخی دانست که مثل هر مطالعه دیگری در این زمینه پیچیده به نظر میرسد. کتاب به سه حوزه اصلی میپردازد: 1) فاشیسم به مثابه یک پدیده سیاسی خاص. او میکوشد عناصر اصلی فاشیسم را بشناسد و برای این کار بر مطالعه همهجانبه جایی که فاشیسم در آن ریشه گرفت متمرکز است و شرایط خاص آن را بررسی میکند. با این کار میکوشد عوامل دست دوم را از علتهای واقعی جدا کند و بر اساس آنها تعریف زمینه و شرایط ظهور محدود این پدیده را بررسی کند؛ 2) فاشیسم به عنوان تنها شکلی از نظامهای دولت سرمایهداری استثنایی در میان اشکال بسیار دیگر آن. او به سایر نظامها اشاره میکند، ازجمله بناپارتیسم و اشکال مختلف دیکتاتوری نظامی. از اینرو، تاکید دارد پدیده سیاسی خاص فاشیسم را تنها با تثبیت نظریهای میتوان تجزیه و تحلیل کرد که در عین حال هم نظریه بحران سیاسی و هم دولت استثنایی است و نیز منطبق بر سایر رژیمهای سرمایهداری استثنایی است؛ 3) تمرکز بر خطمشی بینالملل سوم نسبت به فاشیسم. پولانزاس تاکید دارد بحث پیرامون فاشیسم بدون پرداختن به طبقه کارگر غیرممکن است و نمیتوان از طبقه سیاسی در دوران بین دو جنگ صحبت کرد بدون اشاره به سیاستهای کمینترن. در نظر او، کمینترن در سرتاسر دوران حیات خود در اروپا با فاشیسم مواجه بود و خطمشی کمینترن در رابطه با فاشیسم شاخصی مناسب از نظریه و عمل گستردهتر آن در رابطه با بیشتر مسائل مربوط به جنبش کارگری است. از اینرو، وقوع تاریخی فاشیسم فرصتی مطلوب برای بررسی و مطالعه کمینترن است. کتاب چنین مطالعهای را با پرداختن به اصول نهفته در خطمشی کمینترن با تحلیل اثرات واقعی آن و با ارائه دورهبندی فعالیتهای خود کمینترن انجام میدهد. در نظر او، این کار ضرورت دارد چون جنبش کارگری مهر خود را بر بینالملل سوم زد. با تمام این اوصاف قطب اصلی کتاب فاشیسم است. اگر دولت استثنایی موضوع کتاب بود پولانزاس ناچار بود به بررسی دقیق و مشروح بناپارتیسم و دیکتاتوریهای نظامی بپردازد. همین مسئله در مورد بینالملل سوم نیز صادق است، اگر این مطلب موضوع کتاب بود باید بسیاری از جنبههای سیاست آن، از قبیل مسئله استعمار، بررسی میشد. پولانزاس دولت فاشیستی را شکلی خاص از دولت استثنایی میداند که نباید با سایر اشکال دولت سرمایهداری اشتباه گرفته شود. فاشیسم رژیمی خطرناک است در انطباق با یک بحران سیاسی. او با مطالعه فاشیسم به مثابه پدیده خاص بحران جنبههای معینی از ماهیت دولت سرمایهداری را توصیف میکند. همین امر در مورد مسائل دیگر هم صادق است، بهخصوص در مورد عملکرد خردهبورژوازی در چارچوب فاشیسم. این کتاب را نمیتوان مطالعه وقایعنگارانهای از فاشیسم آلمان و ایتالیا دانست بلکه مطالعهای در نظریه سیاسی است که البته بدون یک پژوهش تاریخی کامل امکانپذیر نیست. حوادث تاریخی و جزئیات مشخص در اینجا فقط تا بدان حد به کار گرفته میشود که تفاسیر مربوط به موضوع بررسی شوند. هر فصل کتاب با یک رشته احکام کلی آغاز میشود. سپس تحلیل مشخص از موارد آلمان و ایتالیا میآید، با این هدف که این احکام کلی را توضیح دهد. بررسی موارد مشخص محدود است به کشورهایی که فاشیسم در آنجا واقعا قدرت را به دست گرفته بود. در نظر پولانزاس مطالعه فاشیسم قدرت درک بهتر و شرح روشنتری از رشد فاشیسم و مشخصات اصلی آن به مثابه یک جنبش به دست میدهد. البته شرح کتاب باز هم محدودتر میشود فقط به موارد آلمان و ایتالیا. به این دلیل که فاشیسم آلمان و ایتالیا به گونهای که در اروپا ظاهر شد و کانون سیاست بینالملل سوم در قبال فاشیسم بود، ربط بلاواسطهتری به بحث پولانزاس دارد تا مثلا فاشیسم ژاپن. همچنین این دو مورد مشخصات اصلی فاشیسم را روشنتر و مشخصتر از هر جای دیگر اروپا نشان میدهند. به همین دلیل کتاب مثلا به فاشیسم اسپانیا نمیپردازد. از سوی دیگر، اگرچه پولانزاس به هیچ رو نظم دقیق تاریخی را دنبال نمیکند، تحلیل مشخص مورد آلمان را همواره قبل از ایتالیا قرار میدهد. به این علت که خصایص فاشیسم در نازیسم آلمان را روشنتر از فاشیسم ایتالیا میداند. این تقدم و تاخر به آن علت نیست که نازیسم مدلی است برای سنجش تمامی فاشیسم، بلکه بیشتر به این دلیل است که به هسته بحث این کتاب نزدیک شود. با توجه به اینکه در سالهای اخیر ترجمه و نشر کتابهایی درباره تاریخ و جنبش فاشیسم، مشخصا آثار ارنست نولته، شدت و سرعت زیادی در ایران گرفته است، مطالعه این کتاب فرصتی مناسب فراهم میکند برای ارزیابی یکی از مهمترین وقایع تاریخی قرن بیستم که همچنان ادامه دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.