يادبودي براي بهمن کشاورز که روز گذشته در ۷۵سالگي از دنيا رفت
به ياد وکيل سخنور
شرق، گروه جامعه: مرد آرام و خوشبرخورد جامعه وکالت که هيچگاه تلفنش را روي خبرنگاران خاموش نميکرد، روز گذشته بر اثر سکته قلبي درگذشت؛ وکيلي محبوب که سالها رئيس کانون وکلا بود و حالا با درگذشتش بخشي از تاريخ حقوقي ايران زير خاک خواهد رفت. خبرنگاران اجتماعي و سياسي خاطرات زيادي با کشاورز دارند؛ مردي که صحبتهايش نياز به ويرايش نداشت، هميشه علمي و در چارچوب کتب قانوني صحبت ميکرد، خنده از لبانش نميرفت و جملههايش را با «و الله اعلم» به پايان ميرساند. روحش شاد. به ياد و پاسداشت مرحوم کشاورز از چند نفر از حقوقدانان شناختهشده خواستهايم چندسطري را درباره او بنويسند.
عبدالصمد خرمشاهي: بهمن کشاورز زبان قانون بود
زندهياد بهمن کشاورز در ميان مردم محبوب بود؛ اما رياست کانون وکلاي مرکز او را تعرفه نکرد، حتي جايگاه رياست اسکودا نیز باعث تعرفه او نبود، حتي کتابهايي هم که تأليف کرد، نقش چنداني در تعرفه ايشان نداشت. همه اينها به عملکرد او و نقشي که در دادگاه کرباسچي، شهردار اسبق تهران، بهعنوان وکيلي که همه شرايط را براي دفاع از متهم خود ايفا کرد، ربط داشت. کشاورز با آن دادگاه و دفاع جانانهاش ميان مردم محبوب شد. شايد تا قبل از محاکمه کرباسچي، تصوير روشني از چهره وکيل يا جايگاه و وظايف او و نقش او در محاکم، نهتنها در اذهان عمومي بلکه در ميان خود وکلا هم وجود نداشت. بعد از اين دادگاه بود که به واسطه دفاع بسيار مطلوب و رفتار بسيار شایسته ايشان و احترام زيادي که براي قاضي قائل بود و تسلط ايشان به قوانين و پرونده و شکل و ظاهر آراسته ايشان، وکالت تعريف ديگري ميان مردم پيدا کرد. هنوز که هنوز است، اين تأثير و عملکرد آثار خودش را در جايگاه وکلا به دنبال داشته است؛ يعني در جلسات دادگاه غلامحسين کرباسچي که از تلويزيون پخش ميشد و مردم دفاعيات کشاورز را از شبکه ميديدند، دفاعيات جانانه کشاورز بهعنوان بهترين کلاس و درسهايی تجربي بود که مردم و جامعه وکالت از آن ميآموختند و به نقش و جايگاه راستين وکيل در دادگاهها و اهميت وکيل در روند رسيدگي پرونده پي بردند. در واقع 80،70 درصد محبوبيت آقاي کشاورز به دلیل دفاع جانانه و عملکرد بسيار حرفهاي و رفتار ايشان در دادگاه بود. بنابراين نه کتبي که ايشان تأليف کردند و نه رياست کانون وکلا، نقش چنداني در تثبيت جايگاه او نداشت؛ چراکه در کانون وکلا افراد ديگري که جايگاه او را داشتند، هرگز به اين درجه از محبوبيت نرسيدند. محبوبيت مرحوم بهمن کشاورز را از بُعد ديگري نیز بايد در نظر گرفت. کشاورز در واقع بهعنوان يک وکيل، زبان قانون بود؛ يعني در هيچيک از مطالبي که او عنوان ميکرد و حتي انتقاداتش در زمينه اقتصادي، سياسي، اجتماعي و...، هرگز از دايره و چارچوب قانون و اخلاق خارج نشد. برخي اين عدم خروج را حمل بر محافظهکاري میکردند؛ اما به تعبير بنده، وظيفه وکيل در همه مسائلي که اظهارنظر ميکند، اين است که زبان قانون باشد. تسلط به قوانين و مسائل حقوقي و آگاهي لازم به نوع رفتار و گفتار، همه اينها صفاتي بود که آقاي کشاورز داشتند و بهعنوان الگو مطرح ميشدند؛ يعني هرجا حرف وکالت ميشد، صحبت از او بود. در افراد ديگري ديديم که در پارهاي مسائل اظهارنظر کردند و قانون را زير پا گذاشتند؛ اما اظهاراتشان تأثير آنچناني نداشت؛ چراکه از يک وکيل انتظار ميرود صرفا در چارچوب مسائل قوانين صحبت کند. به همين دلیل، زندهياد کشاورز اگر درباره يک مسئله سياسي يا اقتصادي اظهارنظر ميکرد، سعي داشت کلماتي را به کار ببرد که دقيقا از دايره قانون و اخلاق خارج نباشد؛ چراکه ايشان بهدرستي ميدانست بهکاربردن يک کلمه يا يک جمله نابجا ميتواند تبعات حقوقي يا عناوين مجرمانهای مانند نشر اکاذيب را به همراه داشته باشد. به همين خاطر وسواس بسيار زيادي در بهکاربردن کلمات داشت و اين به نظر من مهمترين مسئله است. وکيل بايد صرفا و در چارچوب قانون صحبت کند. نميتواند رودرروي قانون باشد. من فکر ميکنم راز ماندگاري شهرت آقاي کشاورز، ضمن دفاع از کرباسچي، همين مطلب است که در تمام رفتار و کردار از قانون جلو نميزد. کشاورز الگوي وکلا شد. فقدان او بسيار دردناک است و نام ايشان در عالم حقوق جاودانه خواهد ماند. بهعنوان همکار و دوست، اين مصيبت را به جامعه حقوقي و خانواده ايشان تسليت ميگويم.
محمود عليزادهطباطبايي: علاقه کشاورز بردن حقوق به جامعه بود
در اين هفته دو فاجعه بزرگ براي جامعه وکالت اتفاق افتاد؛ درگذشت آقايان مصباح و کشاورز. هر زماني که بهمن کشاورز رئيس کانون وکلا بود، آقاي مصباح نايبرئيس ايشان بود و حالا ما در اين هفته هر دوي اين عزيزان را از دست داديم. بهمن کشاورز يک وکيل حرفهاي بود و در فضاي عمومي قلمفرسايي ميکرد و علاقهاش بردن حقوق به جامعه بود. مقالههايش و مطالبي که مينوشت، خيلي ساده و قابل فهم براي عموم مردم بود. آدم خوشاخلاق و خوشبرخورد و سالمي بود. يک دليل اصلي علاقه مردم به مرحوم کشاورز اين بود که او مورد بيمهري بسياري قرار گرفت. مردم از بهمن کشاورز به عنوان يکي از افراد وزين جامعه وکالت، هيچگاه در صداوسيما هيچ تصويري نديدند و همين باعث محبوبشدن او ميشد. نقطه قوت کشاورز تسلطش بود. او که مراجع عالي تحصيلات حقوقي را نگذرانده بود، اما از بسياري از اساتيد جلو بود. مرحوم کشاورز خودخواسته دکتراي حقوق را نگرفت ولي در کار عملي از همه اساتيد حقوق جلو بود. مسائل بيشتر جامعه حقوقي را پيگيري و راهحل حقوقي ارائه ميکرد و نسبت به مسائلي که در جامعه اتفاق ميافتاد، اظهارنظر ميکرد و دانش گستردهاي داشت و عليرغم اينکه استاد رسمي هيچ دانشگاهي نبود، استاد همه ما بود. مردم او را با دادگاه کرباسچي به خاطر ميآورند. او در اين دادگاه به شايستگي پيش رفت. دادگاه کرباسچي يک دادگاه قضائي نبود و يک دادگاه کاملا سياسي بود، هنر آقاي کشاورز اين بود که خودش را وارد بخش سياسي پرونده نکردند، ايشان از کرباسچي دفاع صرف حقوقي کرد و تا آخر معتقد بود که هيچ جرمي از سوی شهردار وقت اتفاق نيفتاده و همهچيز در چارچوب قانون و اختيارات او اتفاق افتاده است و اتفاقا رأيي هم که براي کرباسچي صادر شد، با دفاع خوب کشاورز، کمک بزرگي به کرباسچي بود.
محمدحسين شاملو احمدي: وکيل متواضع و شجاع
بهمن كشاورز يكي از وكلاي برجسته كشور بود و همه خصوصيات يك حقوقدان برجسته را داشت. ايشان جداي از وكالت در اين حوزه استاد بود و درعين حال شخصيت بسيار متواضع و شجاعي داشت. او در دفاع از موكلهايش، و در دفاع از حق با هيچ كسي تعارف نداشت و در همه پروندههايش هم آنهايي كه رسانهاي شد و هم آنهايي كه رسانهاي نشد، با همه توان از حق دفاع ميكرد. بسيار گشادهرو بود و اين يكي از ويژگيهاي بارز شخصيت ايشان بود وقتي دانشجوها، كارآموزان وكالت يا حتي وكلاي ديگر سؤالي ميپرسيدند، با صبر و گشادهرويي آنها را راهنمايي ميكرد و به سؤالاتشان پاسخ ميداد. زماني كه ايشان رياست كانون وكلا را به عهده داشت نيز شخصيتش تغيير نكرد و با همان صبر و تواضع رياست كانون را به عهده داشت. در همه دوره خدمتم نشنيدم كسي از ايشان گلايهاي كرده باشد. از مهمترين پروندههايي كه ايشان به عهده داشت، پرونده آقاي كرباسچي بود كه در آن پرونده فن وكالت و فن دفاع و سخنوري مرحوم كشاورز براي همه عيان شد. ايشان پروندههاي سياسي و اقتصادي زيادي را هم به عهده داشتند كه بسياري از آنها رسانهاي نشد؛ به اين دليل كه ايشان علاقهاي به جنجال نداشتند و حرفهاي كار ميكردند. من اولين بار زماني كه دانشجو بودم آقاي کشاورز را در دانشگاه شهيد بهشتي ديدم، يادم هست يك سؤال حقوقي از مرحوم پرسيدم با اينكه دانشجوي ايشان نبودم و مرا نميشناخت، با صبر به همه صحبتهايم گوش داد و به آنها پاسخ داد. خاطرم هست در آن زمان با استادهاي برجسته بهسختي ميتوانستيم صحبت كنيم و آنها چندان دانشجوها را بهویژه دانشجوهايي را كه نميشناختند تحويل نميگرفتند اما مرحوم کشاورز با همان لبخند هميشگيای كه بر لب داشت، مرا راهنمايي كرد. ازدستدادن اين استاد بزرگ و تأثيرگذار را به خانواده و جامعه حقوقي تسليت ميگويم، مرگ ايشان ضايعه بزرگي براي جامعه حقوقي كشور است.
فريده غيرت: جامعه وکالت بيپناه شد
خانم غيرت تلفنش را با بغض جواب ميدهد و وقتي متوجه ميشود که ميخواهيم درباره کشاورز با او صحبت کنيم، بغضش بيشتر ميشود و در همان حال ميگويد: «جامعه وکالت بيپناه و عزادار شده است. بعد از اسماعيل مصباح اين مصيبت براي ما بسيار سنگين بود و من برادر و اسوه و الگوي عزيزي را از دست دادهام. بهمن کشاورز در طول زندگي خود و در لباس وکالت و خدمت به جامعه خود، از حمايت وکلا دست نميکشيد و حتما جامعه وکالت بعد از او بزرگترين حامي خود را از دست داده است. خيليها وکالت را با وجود کشاورز شناختند و بسياري از جوانان به دنبال الگويي همچون کشاورز بودند. کشاورز انساني شريف بود که در شغل خود بسيار باسواد، معتقد و مؤمن و مؤدب بود و اين خصوصيات براي يک انسان و خصوصيات انساني يک وکيل لازم بود. جامعه و مردم وکلا را با رفتار کشاورز در پرونده غلامحسين کرباسچي شناختند؛ آن دفاع مقتدرانه، نه در آن پرونده، بلکه در بسياري ديگر از پروندهها ادامه داشت و کشاورز چه زماني که در هيئتمديره کانون وکلا بود و چه زماني که اتحاديه کانون وکلا را پايهگذاري کرد، اين اقتدار و حمايت را داشت. او چه در روش و منش خود و چه در آموزشهايي که براي دانشجويان داشت، نکاتي بيبديل را منتقل ميکرد.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.