از داستان و سیاست
ادبيات و ستيز سياسي شرق: «به باور برخي صاحبنظران تا پيش از دورهي قاجار ادبيات داستانيِ سياسي وجود نداشته، و صرفاً در آستانه انقلاب مشروطه شكلگيري خود را آغاز كرده است. در دورههاي تاريخيِ پيش از مشروطه نيز نويسندگاني وجود داشتهاند كه به نقد قدرت سياسي پرداختهاند، اما آنچه ادبيات دوره گذشته ناميده ميشود.» درآمد كتاب «ادبيات ستيزنده» تأليف اصغر احمدي با اين جملات آغاز ميشود. «ادبيات ستيزنده»، با عنوان فرعي «تبيين جامعهشناختي توليد و محتواي گفتمان ادبيات داستاني سياسي در دهههاي چهل و پنجاه شمسي» ماحصلِ پژوهشي سهساله است در اين زمينه. مولف سعي دارد ادبيات داستاني سياسي را بهمثابه يك گفتمان مفهومسازي كند. اصغر احمدي براي اين كار از دانش تاريخي بهره گرفته است و در مقدمه آمده است رويكردِ اصلي پژوهش جامعهشناختي است و زمينه اصلي آن ادبيات داستاني پس ميتوان كتاب را در مقوله جامعهشناسيِ ادبيات جاي داد. كتاب در پنج فصل طراحي شده است: فصل يكم: درآمد است كه به اين دو مبحث ميپردازد؛ «موضوع از چه قرار است؟» و «مرور و نقد پژوهشهاي پيشين». فصل دوم به مباني نظري و روشي ميپردازد؛ نظريات مرتبط با توليد گفتمان ادبيات سياسي را بررسي ميكند و با تكيه بر نظراتِ روبرت وسنو، رندال كالينز، ميخائيل باختين و منصور معدل سعي دارد مباني و پيشينه خلقِ گفتمان ادبيات سياسي را از خلال آراي اين نظريهپردازان ارائه دهد. فصل سوم چگونگي توليد گفتمان ادبيات داستاني سياسي را در ايران بررسي ميكند؛ نقش و جايگاه دولت در ايران با تاكيد بر دوره محمدرضا شاه، انقلاب سفيد و اصلاحات ارضي... فصل چهارم از بخشهاي خواندني كتاب است كه مولف سراغ آثار ادبي ميرود تا با اخذِ نشانههايي از اين داستانها بحثِ خود را پيش ببرد: «تنگسير»، «نفرين زمين»، «سووشون»، «اسرار گنجي درهي جني» و «همسايهها»، داستانهايي هستند كه مولف نمونه گويايي از ادبيات داستاني سياسي گرفته است.
يك دهه داستان كوتاه «دهه هشتاد: داستان كوتاه ايراني» تاليف حسن ميرعابديني كتابي است در ادامه پروژه اين پژوهشگر و منتقد ادبي كه پيشتر در دو جلد در زمينه ادبيات داستاني منتشر شده بود كه شصت داستان كوتاه از آغاز ادبيات معاصر ما تا دهه هشتاد را دربر داشت. مجلدِ سوم، كه دهه هشتاد را مدنظر قرار داده است، شاملِ بيستوپنج داستان است از ميان انبوه داستانهايي كه طي دهه هشتاد در كتابها و مجلات منتشر شدند. ميرعابديني در مقدمهاش مينويسد: «برگزيدن داستانها مدتها وقت بُرد، عاقبت پس از بارها انتخاب و حذف، داستانهايي را در نظر گرفتم و، بهترتيبِ الفبايي نام نويسندگان، در اين كتاب مجموع كردم.» اين آنتولوژي از داستان ايرانيِ دهه هشتاد بهگفته ميرعابديني حاصل پسندِ گردآورنده از داستان كوتاه و در عين حال معرف موجوديِ ادبي ما است. كتاب جز داستانهايي از بيستوپنج نويسنده معاصر، يادداشتهايي خواندني دارد كه با رويكرد انتقادي و تحليلي وضعيت ادبيات معاصر را بررسي ميكند. ميرعابديني با اشاره به پيشينه داستان كوتاه از موپاسان و چخوف و همينگوي و كارور به داستان كوتاه فارسي ميرسد كه «يك مفهوم تاريخي است كه با تلاش نويسندگان متعدد پديدار شده، و از 1300 تا امروز، بسيار تغيير كرده و شكلهاي رواييِ گوناگون را آزموده است. شكلهاي روايي جهاني و برآمده از خلاقيت داستاننويسان برجستهاند، اما ريشه در گفتمان انديشگي و فرهنگيِ يك جامعه و سنت ادبيِ آن هم دارند. زيرا بوطيقاي ادبي هر جامعهاي بيانگر آن است كه مردم آنجا چه رويكردي به جهان و زندگي دارند، مناسباتشان با يگديگر چگونه است، و نحوه گذران خود را چهطور تعريف ميكنند. بهطوري كه فرمهاي رواييِ هر ملتي نوع نگاه آن ملت به هستي را بازتاب ميدهند.» ميرعابديني با اشاره به محمدعلي سپانلو و دو آنتولوژيِ مهم او از داستانهاي ايراني با عناوين «در جستوجوي واقعيت» و «بازآفريني واقعيت» مينويسد: «پيشگامان داستان كوتاه ايراني عمدتا عينگرايند. حال آنكه، نويسندگاني از قبيل چوبك و گلستان استعاريانديشاند. اگر اصطلاح سپانلو را به كار گيريم، آنان در بندِ بازآفريني واقعيت بودند و اينان تا حدودي به جستوجوي واقعيت ميروند. بنابراين بيش از آنكه مدعيِ خلق دنيايي قابل قياس با جهان واقعي باشند ميكوشند جهان داستاني خود را در مجاورت جهان بيروني برپا كنند: بهجاي ارائه نسخه بدلي از واقعيت، در فكر ايجاد فاصله با واقعيتاند.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.