|

ادبیات داستانی و نمایشی ایران در نمایشگاه

از کلمه تا صحنه

مانی سپهری

ادبیات داستانی در زمینه داستان ایرانی از جمله آثاری که امسال در نمایشگاه کتاب عرضه می‌شود تازه‌ترین رمان محمود دولت‌آبادی است که در نشر چشمه منتشر شده است؛ رمانی با عنوان «بیرون در» که وقایع آن در دو سال اول انقلاب اتفاق می‌افتد. دولت‌آبادی در این رمان ضمن پرداختن به مقطعی کوتاه و مهم از تاریخ معاصر ایران از اقلیت‌ها، از جمله ارامنه قفقاز و گرجستان، نوشته است. آن‌چه می‌خوانید سطرهایی است از این رمان: «اين هم صبح. صبح آمد و روشنايي پهن شد روي در و ديوار حياطي كه يك لنگه در قديمي فلزي‌اش كج -هم‌چنان كج نيمه‌باز بود- انگار كه باقي مانده بود نيمه‌باز چنان كه لنگه سنگينِ در خودش را فرو انداخته بود و نيمي از لبه پاييني‌اش گير كرده بود توي زمين و خيلي زور مي‌خواست كه آن را از زمين جدا كني و بكوشي جفت‌وبستش كني به لنگه سالم‌ايستاده كه آن لنگه هم در جاي خود خشك شده بود و ده‌سانتي خاك و گِل خشكيده آن را توي خودش قاب گرفته، بي‌نياز انگار به باز و بسته شدن...». رمان «بیرون در» چنان‌که گفته شد تازه‌ترین اثر داستانی محمود دولت‌آبادی است. اما به جز این رمان و کمی پیش از آن، یعنی اواخر سال 97، نشر چشمه اثر دیگری، البته اثری غیرداستانی، به‌نام «عبور از خود» را از محمود دولت‌آبادی منتشر کرد که این کتاب نیز امسال در کنار «بیرون در» و همراه با آثاری قدیمی‌تر از دولت‌آبادی که بارها تجدید چاپ شده‌اند در غرفه نشر چشمه عرضه می‌شود. دولت‌آبادی در «عبور از خود» جاهایی در قالب جستار و حدیث نفس و جاهایی در قالب گفت‌وگو از مقاطعی از زندگی خود، نوشتن، ادبیات و هنر و فرهنگ، دوران زندان و اشخاص نام‌آشنا سخن گفته است. «عبور از خود» شامل شش بخش است با عنوان‌های تا این هزار فرسنگ، حدیث نفس، نسل‌نگری در ادبیات، گفتانوشت، مردی شبیه خود و روایت زندان. پیش از این دو کتاب آخرین اثری که از دولت‌آبادی به چاپ رسیده بود رمان «طریق بسمل‌شدن» بود که رمانی است درباره جنگ. جواد مجابی نیز از دیگر نویسندگان نام‌آشنای معاصر است که امسال با رمانی تازه در نمایشگاه کتاب حضور دارد؛ این رمان «در این تیمارخانه» نام دارد و در نشر ققنوس منتشر شده است. مجابی در این رمان به شیوه‌ای کلاژگونه متون ادبی و تاریخی کهن را با داستان انهدام خانواده‌ای در روزگار معاصر به هم آمیخته است به نحوی که جابه‌جا در میانه روایت اصلی رمان تکه‌ای از متنی کهن می‌آید و این تکه‌ها به واقع نوری می‌تابانند بر داستان اصلی و بُعدی تاریخی به آن می‌دهند. نگاه طنزاندیش مجابی در این رمان نیز خود را تمام و کمال به رخ می‌کشد و همچنین تاریخ که در بسیاری از آثار مجابی حضوری پررنگ دارد. رضا جولایی نیز با تازه‌ترین رمانش به نام «شکوفه‌های عناب» از حاضران نمایشگاه کتاب امسال است. جولایی در این رمان نیز مانند رمان قبلی‌اش، «یک پرونده کهنه»، قتل یک روزنامه‌نگار را دستمایه قرار داده است. او که در «یک پرونده کهنه» روایتی داستانی از قتل محمد مسعود به دست داده بود در «شکوفه‌های عناب» به ماجرای قتل میرزاجهانگیرخان صوراسرافیل پرداخته است. «شکوفه‌های عناب» را نشر چشمه منتشر کرده است. ابوتراب خسروی نیز از دیگر نام‌های شناخته‌شده‌ ادبیات داستانی ایران است که امسال آثارش در فهرست کتاب‌های عرضه‌شده در نمایشگاه به چشم می‌خورد. این آثار شامل چهار اثر داستانی و یک اثر درباره داستان‌نویسی است که پیش از این در نشرهای مختلف منتشر شده بودند و اکنون همگی در نشر نیماژ تجدید چاپ شده‌اند. این آثار عبارتند از: «آواز پر جبرئیل»، «رود راوی»، «ملکان عذاب»، «اسفار کاتبان» و «حاشیه‌ای بر مبانی داستان». خسروی نیز نویسنده‌ای است که در آثارش با دیدی نقادانه به تاریخ دور و نزدیک نظر دارد و همچنین به نفس کتابت و نوشتار و درآمیختن متون که این‌ها همه را در آثارش به‌وضوح می‌توان دید. رمان «نامه سرمدی» از محمدرحیم اخوت نیز از دیگر آثار داستانی عرضه‌شده در نمایشگاه کتاب امسال است. رمانی که چنان‌که در بخشی از آن از زبان راوی خطاب به مخاطبی غایب آمده، روایت آن برمبنای نوشتن «حرف‌های فروخورده سالیان» شکل گرفته است؛ حرف‌هایی که راوی خطاب به آن مخاطب اینک غایب می‌نویسد. «نامه سرمدی» را نشر بان منتشر کرده است. از حسین سناپور نیز امسال اثر داستانی تازه‌ای در نمایشگاه کتاب عرضه می‌شود که مجموعه داستانی است با عنوان «مخلوقات غریب». این مجموعه شامل ده داستان کوتاه با حال‌و‌هوا و شخصیت‌هایی غریب و موقعیت‌های وهمناک است. مجموعه داستان «مخلوقات غریب» را نشر چشمه منتشر کرده است. مجموعه داستان «سگی در خانه یک آنارشیست دست‌دوم» نوشته احمد آرام از دیگر آثار عرضه‌شده در نمایشگاه کتاب امسال در زمینه داستان ایرانی است. این کتاب که در نشر پیدایش منتشر شده است، شامل پنج داستان کوتاه از احمد آرام است. داستان‌های این مجموعه مانند بسیاری از داستان‌های احمد آرام حال‌و‌هوایی رازآلود دارند و گویی در مرز میان رؤیا و واقعیت رخ می‌دهند و همچنین طنزی سیاه بر بسیاری از این داستان‌ها سایه افکنده است؛ طنزی برآمده از موقعیت‌هایی غریب و پیچیده. رمان «کنسرت در بزرگراه» علیرضا رحیمی‌نژاد نیز از دیگر آثار داستانی ایرانی است که امسال در نمایشگاه کتاب عرضه می‌شود. این رمان را هم نشر پیدایش منتشر کرده است. «کنسرت در بزرگراه» داستان سقوط و زوال و سرگشتگی آدم‌هایی از نسل امروز است؛ آدم‌هایی که در دوران گذار زندگی می‌کنند و میان گذشته و اکنون؛ آدم‌هایی برآمده از عصر سرگیجه و آشفتگی و درگیر با بحران‌های عاطفی و بحران‌هایی دیگر. جنس روایت این رمان نیز سخت از سرگیجه و پریشانی شخصیت‌های رمان متأثر است. ادبیات نمایشی در زمینه نمایشنامه ایرانی هم امسال آثاری در نمایشگاه کتاب عرضه می‌شوند که از آن جمله‌اند: «گزارش خواب» نوشته محمد رضایی‌راد، «لیلا، مرکب‌خوانی، چند مسافر...» نوشته محمد رحمانیان و «شب‌های آوینیون» و «دُن کامیلو»، هر دو نوشته کوروش نریمانی. «گزارش خواب» محمد رضایی‌راد را نشر بیدگل منتشر کرده است. نمایشنامه در عین وقوع در فضایی واقع‌گرایانه، به وجهی تمثیلی از این فضا نیز نظر دارد و این وجه تمثیلی سخت به تاریخ گره خورده است. شمس و قمر، شخصیت‌های این نمایشنامه، شاگردهای یک دکان سمساری‌اند. دکانی که صحنه وقوع داستان نمایش است و انباشته از عتیقه‌جات و وسایل مستعمل خاک‌گرفته‌ای نظیر گرامافون و دوربین عهدبوق و ماشین تایپِ اسقاط و كامپیوتر قدیمی و هندی‌كم. در دکان پستویی هم هست که شمس و قمر همچنان که وسایل دکان را جابه‌جا می‌کنند و با هم حرف می‌زنند گاه گوش به آن می‌چسبانند. «لیلا، مرکب‌خوانی، چند مسافر...» سه نمایشنامه‌اند از محمد رحمانیان که در قالب یک کتاب در نشر آگه به چاپ رسیده‌اند؛ این سه نمایشنامه، چنان‌که در توضیح پشت جلد کتاب آمده، به موضوع ایمان و انسان معاصر می‌پردازند. رحمانیان در این نمایشنامه‌ها به جای پرداختن به مضمون ایمان در دل تاریخ این مضمون را در جامعه معاصر شهری مطرح کرده است. «شب‌های آوینیون» نوشته کوروش نریمانی از دیگر نمایشنامه‌های ایرانی نمایشگاه کتاب امسال است. این نمایشنامه نخستین بار در سال 1378 در جشنواره تئاتر فجر روی صحنه رفت و هشت جایزه گرفت. بعد از آن در کشور آلمان و همچنین در سال 1379 در تالار چهارسوی تئاتر شهر اجرا شد. متن این نمایشنامه را نشر نو منتشر کرده است. «شب‌های آوینینون»، چنان‌که نویسنده در پیش‌گفتار آن توضیح داده است، از آن دست نمایشنامه‌هایی است که «بیشتر به کار اجرا می‌آیند تا خواندن صرف». صحنه و آدم‌های این نمایشنامه از دل سنت نمایش خیمه‌شب‌بازی بیرون آمده‌اند. «شب‌های آوینیون» نمایشنامه‌ای است با حال‌و‌هوایی سخت ایرانی. از کوروش نریمانی نمایشنامه دیگری هم با عنوان «دُن کامیلو» در نشر نو منتشر شده است که بازخوانی رمان «دنیای کوچک دن کامیلو» نوشته جووانی گوراسکی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.