از برشت تا بديو
سقراط معاصر شرق: چندسالي است كه آلن بديو به عنوان يكي از فيلسوفان معاصر در ايران شناخته ميشود و تاكنون برخي از آثار و مقالات فلسفي او به فارسي ترجمه شده است. بديو چهرهاي چندوجهي است و مدتي است كه ما نيز با بخش ديگري از چهره بديو روبرو شدهايم و آن بديو به عنوان نظريهپرداز تئاتر و نويسنده نمايشنامه است. امروز برخي از نمايشنامههاي بديو به فارسي ترجمه شدهاند و همچنين كتاب «ستايش تئاتر» او نيز ترجمه و منتشر شده است. تازهترين نمايشنامه بديو كه به فارسي ترجمه شده، «دومين محاكمه سقراط» نام دارد كه با ترجمه محمدرضا خاكي در نشر روزبهان به چاپ رسيده است. خاكي پيش از اين «ستايش تئاتر» بديو را ترجمه كرده بود، كتابي كه در آن بديو در گفتوگويي طولاني به بيان ايدههايش درباره تئاتر پرداخته است. «دومين محاكمه سقراط» نمايشنامهاي است در شش پرده و آنطور كه از عنوانش هم برميآيد، نمايشنامهاي است با درونمايهاي فلسفي كه برخي از فيلسوفان مطرح جهان و از جمله سقراط و افلاطون از جمله پرسوناژهاي نمايش هستند. نمايشنامه در پرده اولش در هيئت تحريريه روزنامهاي با نام «انقلاب» ميگذرد. در تحريريه روزنامه درباره بستن صفحه اول و انتخاب تيتر روزنامه فردا، بحث و كشمكش در جريان است و در حالي كه همه بر سر انتخاب يكي از چند تيتر پيشنهادي ترديد دارند و نميتوانند به توافق برسند، يكدفعه يكي از خبرنگاران وارد ميشود و خبري باورنكردني و شگفتيآور را به آنها اطلاع ميدهد. اينكه تا سه روز ديگر، دادگاه تجديدنظر سقراط در آتن برگزار خواهد شد. به اين ترتيب سقراط به دوران معاصر احضار ميشود تا فاجعه مرگ مشهورش در يونان باستان، با بازتابهاي فلسفي و سياسي آن در جامعه امروز در هم آميزد و به اين پرسش پاسخ داده شود كه سقراط واقعي كيست و حقيقت ماجراي مرگ او چيست و نيز واقعيت افكار افلاطوني-كمونيستي، در عصر رسانههاي مدرن آشكار شود. «دومين محاكمه سقراط» نمايشنامهاي آشكارا فلسفي است كه در آن نقلقولهايي از برخي از آثار مهم فلسفي آورده شده است. يكي ديگر از ويژگيهاي اين نمايشنامه، ديالوگهاي طولاني است كه در برخي موارد به چند صفحه ميرسند. در يكي از ديالوگهاي افلاطون ميخوانيم: «ميخوام با آرامش كامل، از اينكه سقراط فقط يه اسمه دفاع كنم؛ يه اسمي كه كل بشريت تونسته اون رو به عنوان يكي از نورانيترين انسانهايي معرفي كنه كه خلق كرده؛ همين بشريتِ اغلب -يا حتي خيلي بيشتر از اغلب- فراري يا مريضي كه افرادي رو براي مصلحت و منفعت عمومي -گاه به گاه- توليد ميكنه...». عليه ستم «ارباب پونتيلا و بردهاش ماتي» عنوان نمايشنامهاي است از برتولت برشت كه با ترجمه شريف لنكراني در نشر مرواريد به چاپ رسيده است. برشت در ايران چهره كاملا شناختهشدهاي است و بسياري از نمايشنامههايش از سالها پيش به فارسي ترجمه شدهاند و برخي از آنها بارها به روي صحنه هم رفتهاند. با اين حال در ابتداي اين كتاب مقدمهاي كوتاه درباره برشت و آثارش آمده كه در بخشي از آن ميخوانيم: «برتولت برشت، دراماتيست، شاعر، كارگردان و نظريهپرداز آلماني است. كار خود را، به عنوان يك دراماتيست، نخست با يك سلسله تجربههاي تئاتري شروع كرد كه به شدت تحت تاثير تكنيكهاي امپرسيونيستي بود. اما به زودي از اين شيوه دوري جست و در تجربه تئاتري بعدي خود به شدت بر جامعه بورژوازي تاخت و شهرتي عالمگير يافت و آثارش در تئاترهاي مسكو، پاريس و نيويورك به روي صحنه درآمد. در سال 1933، با ظهور هيتلر در آلمان، برشت آلمان را ناگزير ترك گفت و نخست به كشورهاي اسكانديناوي، و پس از تصرف كشورهاي اسكانديناوي در سال 1941 توسط قواي هيتلري، به ايالات متحد امريكا رفت. در سالهاي 1937 تا 1945 مهمترين آثار خود را به رشته تحرير درآورد كه اكنون جزو شاهكارهاي او به شمار ميروند: زندگي گاليله، ننه كوراژ، زن خوب سچوان، ارباب پونتيلا و بردهاش ماتي، دايره گچي قفقازي، شوايك در جنگ جهاني دوم، ترس و نكبت رايش سوم، و روياهاي سيمون ماشار. برشت در سال 1949 به آلمان بازگشت و تئاتر خود برلينر آنسامبل را برپا ساخت. در اين دوره بود كه به عنوان يك دراماتيست انديشمند و نظريهآفرين از شهرت جهاني برخوردار گرديد و با ابداع فن فاصلهگذاري جزو مهمترين شخصيتهاي تئاتر معاصر درآمد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.