|

فلسفه‌ورزی در علم

«ساختار انقلاب‌های علمی» شناخته‌شده‌ترین کتاب تامس کوهن است که در آن به ارائه معیارهایی برای تشخیص انقلاب علمی می‌پردازد. این کتاب كه تاكنون سه بار به فارسی ترجمه شده، یکی از پر‌استنادترین کتاب‌ها در فلسفه علم است و با وجود اينكه نزديك به 60 سال از انتشار آن مي‌گذرد، همچنان برخی مباحث آن مبهم باقی مانده است. فیلسوفان متعددی شباهت میان آموزه‌های فلسفی اين کتاب را با فلسفه ویتگنشتاین متأخر نشان داده‌اند اما حاصل تأثیر بنیادینی که کوهن از ویتگنشتاین گرفت، نه صرفا مجموعه‌ای از آموزه‌های فلسفی بلکه شیوه فلسفه‌ورزی او بود. از نظر ویتگنشتاین، اندیشه فلسفی رایج -متأثر از علوم طبیعی- به ‌دنبال «تبیین» امور است و از این رو در میان انبوهی از نظریه‌ها سرگشته و حیران است، در‌حالی‌که کار فلسفه صرفا «توصیف» است و باید از هر نوع تبیینی در فلسفه پرهیز کرد. آنچه کوهن از ویتگنشتاین وام گرفت همین شیوه فلسفه‌ورزی بود که آن را برای فهم تحول و تطور «علم» به کار بست. کتاب «توصیف فلسفی علم» كه به‌تازگي منتشر شده می‌کوشد پس از توضيح شیوه فلسفه‌ورزی ویتگنشتاین متأخر خوانشی جدید از کتاب «ساختار انقلاب‌های علمی» تامس کوهن عرضه کند تا بسیاری از ابهام‌های مطرح‌شده درخصوص آن رفع شوند. مقاله اول، «تبيين علم»، تبيين در علوم طبيعي را توضيح و نشان مي‌دهد كه چگونه اين شيوه فهم در فلسفه علم براي تبيين علم به‌مثابه يك پديده به كار گرفته شده و همين شيوه سبب به‌وجود‌آمدن نظريه‌هاي گوناگوني درباره علم و روش آن شده است. در مقاله دوم، «توصيف فلسفي علم»، نويسنده مي‌كوشد شيوه فلسفه‌ورزي ويتگنشتاين را بيان كند. از نظر ويتگنشتاين تأملات فلسفي ما از سنخ علوم طبيعي نيستند كه براي آنها تبيين ارائه كنيم. بنابراين، نمي‌توانيم آنها را به‌طور تجربي بيابيم و درباره‌شان نظريه‌پردازي كنيم. مقاله سوم، «روش‌شناسي تامس كوهن»، مقومات روش‌شناسي كوهن را در پرتو شيوه فلسفه‌ورزي ويتگنشتاين بررسي مي‌كند و نشان مي‌دهد كه كوهن به دو شيوه به توصيف فلسفي علم مي‌پردازد. او در مطالعات موردي خود در تاريخ علم، بازي-زبان‌هاي سنت‌هاي علمي را توصيف مي‌كند و از اين ‌رو، روش مردم‌شناسي را به كار مي‌گيرد. در مرحله بعد، به توصيف قواعد بازي-زبان‌هاي سنت‌هاي گوناگون در علم مي‌پردازد كه نتيجه آن توصيف فلسفي بيان‌شده در كتاب «ساختار انقلاب‌های علمی» است اما اين توصيف فلسفي خالي از ابهام نيست؛ براي مثال، كوهن بر اين نكته تأكيد مي‌كند كه پس از انقلاب علمي طرفداران پارادایم‌های رقيب در جهان‌هاي متفاوتي به كار مشغول‌اند. فيلسوفان متعددي كوشيده‌اند تا اين ابهام را به طرق مختلفي رفع كنند اما مؤلف معتقد است كه اين ابهام ناشي از به‌كارگيري نادرست واژه «جهان» يا «جهان مستقل» است. آنچه در فرايند يك انقلاب علمي رخ مي‌دهد و كوهن آن را تغيير جهان مي‌نامد، در واقع تغيير بازي-زبان است. پيرو چنين تغييري، گزاره‌هاي لولايي بازي-زبان پيشين جاي خود را به گزاره‌هاي لولايي بازي-زبان جديد مي‌دهند. اين موضوع در مقاله «تغيير جهان يا تغيير بازي-زبان» از منظر گزاره‌هاي لولايي ويتگنشتاين بررسي شده است. يكي ديگر از ويژگي‌هاي فلسفه‌ورزي ويتگنشتاين ديدگاه استعاري او در تأملاتش است، به‌طوري كه مي‌توان گفت روش او در فلسفه‌ورزي‌اش ذاتا استعاري است. كوهن هم به سبب اينكه به‌شدت تحت تأثير فلسفه ويتگنشتاين است و به عبارتي شيوه فلسفه‌ورزي او را براي فهم علم به كار گفته است از استعاره‌ها در «ساختار انقلاب‌های علمی» بهره فراواني برده است. يكي از اين استعاره‌ها كه تاكنون كمتر به آن توجه شده، استعاره تكامل دارويني است كه كوهن براي بيان چگونگي تحول و تكامل معرفت علمي آن را به كار مي‌گيرد. مقاله پنجم،‌ «استعاره تكامل دارويني در انقلاب‌هاي علمي»، جنبه‌هاي گوناگون توازي بين تكامل دارويني و معرفت علمي را بررسي مي‌كند. در مقاله ششم، «كوهن آغازگر جامعه‌شناسي معرفت علمي»، تأثير كتاب «ساختار انقلاب‌های علمی» در پيدايش «جامعه‌شناسي معرفت علمي» بررسي شده است. با تأمل در آراي جامعه‌شناسان كلاسيك معرفت مي‌توان ديد كه آنها نه‌فقط به بررسي جامعه‌شناختي معرفت علمي نپرداخته‌اند، بلكه حتي امكان آن را نيز محتمل ندانسته‌اند. مهم‌ترين پرسش اين مقاله اين است: چه عاملي سبب شد تا كوهن فيزيك‌دان و فيلسوف علم توانست براي اولين‌بار از امكان پژوهش‌هاي جامعه‌شناختي در معرفت علمي صحبت كند؟ براي اين منظور نویسنده جايگاه معرفت علمي را نزد جامعه‌شناسان كلاسيك بررسي مي‌كند و نشان مي‌دهد تلقي آنان از معرفت علمي چگونه مانع از اين شد كه بتوانند از تأثير عوامل اجتماعي در تقويم معرفت علمي سخن بگويند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.