اعتیادپژوهی و حرمت انسانی
اسدالله افشار
دريافت اعتياد به مواد مخدر تابع درک چارچوب کلی نظام اجتماعي و خردهنظامهاي آن است و تحقيق كيفي نشان ميدهد چگونه معاني مواد مخدر وابسته به اين بافتارند؛ زيرا اين محيط است كه به استفاده از مواد و اثراتش معنا ميبخشد و بدون شناخت اين محيطهاي اجتماعي نميتوان به رفع اعتياد اميدوار بود. استفاده از دادههاي كيفي نشان میدهد تنها از طريق فارماكولوژي نميتوان به رفع اعتياد اقدام كرد؛ بلكه اين امر تابع شناخت فرهنگي مباني اجتماعي اعتياد در فضاي اقتصادي- سياسي جامعه است. دراينصورت توجه همدلانه به روايت معتادان از اعتيادشان در قالب انواع مصاحبه و بهویژه مصاحبه عميق پس از جلب اعتماد و تفاهمشان با حفظ فاصله بیطرفانه از موضوع و «دادن حق پرسش و بيان ديگر «واقعيات» به مصاحبهشوندگان و محقدانستن آنها در «توصيف آگاهي و شناختشان درباره جهان خويش» با همه مشكلات كشف معنا و تجربه زندگي و «تركيب واقعيت و بازنمایي در آن» ضروري است تا مواجهه متأملانه با اين پديده پويا نزد ايشان نامعقول یا غیرقابلدرك جلوه نكند؛ بلكه مشاركت ايشان با ساير شركتكنندگان در تحقيق، رفع اعتياد را هم به دنبال داشته باشد و مسئوليت و نظارت مشتركي در اين زمينه رقم زند و جلوي هرگونه تعذر و بهانهگيري را بگيرد. مثلا استفاده از سرنگ مشترك بهویژه ميان نزديكان و شركاي جنسي نه تابعي از اختلال شناختی معتادان يا بیخبري آنها از ریسک اين استفاده يا باور به تقدير و سرنوشت؛ بلكه منوط به بافتار اجتماعي و منطق فرهنگی حاكم بر معانی مزايا و معايب استفاده مزبور با همه مخاطرات وضعيتي است. به لحاظ اخلاقی مطالعه اعتياد نمیتواند حرمت انسان را در هم شكند يا آنها را دچار بیماری، درد و رنج كند و حقوق افراد و جوامع را به مخاطره افكند يا آسیبهای اجتماعی معتادان را به منزله گروهي حاشيهاي مثلا از طريق طرح وضعيتشان در رسانههاي جمعي بيفزايد. تلاقي انتخاب فردی و آزادی و سلامت اجتماعي ازجمله مسائل دشوار اخلاقی در انجام پژوهشهاي مربوط به استفاده از مواد مخدر و مشکلات مربوط به اعتیاد است. حمایت از حقوق شرکتکنندگان در تحقیق با احترام به افراد به طور مثال از طريق مشارکت داوطلبانه و از سر رضايت آگاهانه آنها در جريان پژوهش است. محققان همچنین نباید شرکتکنندگان را در معرض خطر يا آسیب جسمی- روانی به واسطه اين مشاركت قرار دهند. نتايج تحقيق بايد محرمانه بماند و حريم خصوصي زندگي آنان را مختل نكند و مزاياي آن بيش از معايبش باشد. اخلاق پژوهش تابعي از اخلاق جامعه است و ازاينرو مطالعه اعتياد میتواند با عناوين مجرمانه خوانده شود يا با اصطلاحاتي مانند سوءمصرف مواد مخدر به نوعي بيماري تحويل شود يا حسب تحديد منافع عمومي و استقلال فردي برجسته شود و درهرحال خطراتش بيش از هزينههاي درمان باشد. مشكل بزرگتر به رسميت شناختهشدن سهم هريك از معتادان و شرايط اجتماعیشان در اعتياد است كه قاعدتا مانعي بر سر راه مسئوليت هريك در درمان اعتياد هم به نظر میرسد. مثلا اگر آنها با اراده خود به دام اعتياد نيفتاده باشند، چگونه ميتوانند با اراده خود از اين دام برهند يا اگر قبل از اعتياد، ظرفيت درك عواقب اعتياد را نداشتهاند، چگونه ميتوانند بنا بر اين قابليت تن خود را از آن رهایی بخشند. نکته پایانی این است که استفاده مزمن از مواد مخدر میتواند نقایص شناختی درخورتوجهی ایجاد كند؛ بنابراین ظرفیت رضایت آگاهانه را براي مشاركت در تحقيق مختل میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.