|

دو ملاقات

منصور خلج

نمي‌خواستم اين‌گونه قلم بزنم. اما به خود حق مي‌دهم كه وقتي با ناروايي‌هايي آزاردهنده مواجه شوم، هشداري بدهم. به‌قول دوستي اين حرفه‌ ما (تئاتر) مثل پيانو است، گربه هم برود روي آن صدايش درمي‌آيد. اين صدا به‌خصوص در شرايطي كه هنر با كاسبكاري عجين مي‌شود، پرهياهو و جنجال‌برانگيز هم خواهد شد. در اين حرفه مي‌شود دير آمد و زود رسيد، مي‌شود با كمي زيركي و بندوبست يك‌شبه ره صدساله رفت، بدون تلاش خود را جا كني و طلبكار هم باشي. كي ‌به‌ كيه، مي‌شود هم نويسنده باشي، هم كارگردان، هم مترجم، هم بازيگر سريال و خلاصه «همه‌فن حريف». البته هستند هنرمنداني كه با عشق و پشتكار هرازگاهي اجرايي ستودني را علي‌رغم مشكلات بر صحنه مي‌برند كه قدرشان محفوظ است و بر رواق منظر چشمِ اهل هنر جاي دارند. در آذرماه 1353 نمايشنامه «ملاقات بانوي سالخورده» اثر فردريك دورنماتِ سوئيسي با ترجمه و كارگرداني زنده‌ياد استاد حميد سمندريان در تالار مولوي به صحنه رفت. مرحوم جميله شيخي نقش «کلر زاخانسیان» را ايفا مي‌كرد و استاد اكبر زنجانپور «آلفرد ايل» را، هنرمندان ديگري همچون هادي مرزبان، غلامحسين لطفي، علي رامز، محمود هاشمي، ژيلا سهرابي، فريده صابري، سوسن فرخ‌نيا، ‌مصطفي طاري، غلامرضا طباطبايي، رضا فيض‌‌نوروزي و منصور خلج به‌همراه تني چند از هنرمنداني كه اكنون نامشان در خاطرم نيست، در اين كار حضور داشتند. طراحي صحنه را هم استاد خورشيدي خلاقانه عهده‌دار بودند. ترجمه درخشان حميد سمندريان را اشعار زنده‌ياد فروغ فرخزاد، كه پيش از آن در نمايش «شش شخصيت در جستجوي نويسنده» اثر لوئيجي پيرآندللو به كارگرداني سركار خانم پري صابري حضور داشت (نمايشنامه‌اي كه كمي پيش از آن در تالار مولوي به صحنه رفته بود و استاد سمندريان هم در كنار كار بود)، دوچندان دلنشين كرده بود: «هيولاهاي موحش بي‌شمارند/ زلزله‌هاي سهمگين/ آتشفشان‌ها/ و قارچ خيره‌كننده بمب اتم/ اما هيچ‌كدام موحش‌تر از فقر نيست/ چراكه فقر خراب مي‌كند روزهاي خراب را/ از پس روزهاي خراب».1 ‌ نمايش پس از مدت‌ها انتظار و قريب شش ماه تمرين با موفقيت در تالار مولوي به صحنه رفت و مورد استقبال چشمگير تماشاگران واقع شد، اما بعد از دوازده‌ شب اجراي موفق خانم جميله شيخي به‌ناگهان سر اجرا حاضر نشد، آن شب كه پنجشنبه‌ پرمخاطبي هم بود گروه با گريم لباس آماده اجرا بودند و بليط‌ها هم فروخته شده بود. تا آن لحظه هيچ‌كس به‌درستي نمي‌دانست دليل نيامدن ايفاگر نقش كلر زاخانسيان چه بود. لحظاتي پرالتهاب كه همه گروه در تالار در سكوت شاهد قدم‌زدن و سردرگريباني استاد بوديم، بالاخره استاد سمندريان خطاب به گروه اعلام كردند كه اجرا تا اطلاع ثانوي تعطيل است، تا جايگزيني براي نقش كلر پيدا كنند كه به‌نوعي نقش محوري اثر بود و خانم شيخي هم با صلابتِ بازيگري و توناليته‌ صداي خاص‌شان به‌خوبي از پس ايفاي نقش برآمده بودند. بعداً متوجه شديم دليل نيامدن خانم شيخي، كوتاه‌كردن صحنه‌اي بود كه استاد سمندريان تشخيص داده بودند حذف آن لطمه‌اي به كار نمي‌زند. در شب‌هايي كه تهران به‌شدت سرد و يخبندان بود با بودن آن صحنه زمان نمايش بالغ بر سه ‌ساعت مي‌شد و اجراي نمايش تا يازده‌ شب طول مي‌كشيد و اين دليل حذف آن صحنه بود. از فردايش با دعوت استاد سمندريان از خانم آذر فخر و تمرين شبانه‌روزي پس از ده ‌شب تعطيلي، اجراي نمايش از سر گرفته شد و خانم آذر فخر توانا و مقتدر بر صحنه ظاهر شدند و نمايش ادامه يافت. چند شب نگذشته بود كه خانم جميله شيخي با هماهنگي قبلي به تالار آمدند تا مسئله‌اي را با گروه در ميان بگذارند. آقاي آتيلا پسياني كه فكر مي‌كنم حدوداً پانزده سال داشتند هم همراه مادرشان بودند. خانم شيخي در حضور گروه اظهار پشيماني كردند و درحالي‌كه بغض كرده بودند اظهار داشتند كه نقش‌شان را دوست دارند و آمده‌اند كه ايفاي نقش كنند. استاد سمندريان با بزرگ‌منشي اعلام كردند كه در شرايط سختي كه اجرايي پر پرسوناژ زمين مانده بود، ايشان دست ياري به‌سوي خانم آذر فخر دراز كرده و ايشان هم مسئولانه پذيرفتند و حالا تصميم را به عهده گروه مي‌گذارند. گروه بازيگران كه عمدتاً دانشجويان دانشكده هنرهاي زيبا و دراماتيك بودند متحداً ادامه‌ كار با خانم آذر فخر را تأييد نمودند و نمايش به اجرايش ادامه داد. در حالي‌كه ما درس بزرگي هم آموخته بوديم. نمايشنامه «ملاقات بانوي سالخورده» اثري‌ست تفكربرانگيز و هوشمندانه. با سبك و سياقي خاص. در اين اثر جهان‌بيني دورنمات را به سطح بدبيني تمسخرآميزي نسبت به انسان معاصر شاهديم. اينكه چگونه اقتصاد تعيين‌كننده‌ اصول اخلاقي انسان‌هاست و فقر استحضار فضيلت است. شخصيت عمده نمايشنامه سواي كلر زاخانسيان و آلفرد ايل، درواقع مردم شهرند، مردمي وانهاده و فقير و فراموش‌شده. دورنمات تصويري دردناك و مضحك از انحطاط اخلاقي و تدريجي اين مردمِ تحت‌تأثير فشار اقتصادي، كه خانم ميلياردر يا همان كلارا وي شِل سابق به‌خاطر بي‌عدالتي كه در حقش روا داشته‌اند، به آن‌ها تحميل كرده ارائه داده است. و هم‌چنين تصويري از توجيهاتي كه مردم شهر كه حالا همه كفش‌هاي زرد نو به‌ پا دارند و سيگارهاي گران‌قيمت مي‌كشند به دست داده است. از پليس و كشيش و شهردار گرفته تا «ماتليده بروم هارت» (همسر آلفرد ايل) كه او هم پالتوي پوستي گران‌قيمتِ نسيه خريداري كرده هركدام در توجيه اعمال‌شان به‌نوعي سفسطه مي‌كنند. به‌واقع دورنمات وصفي تلخ و تمسخرآميز از فطرت انساني را برملا مي‌سازد كه بي‌نظير است و تاريخ نشان داده كه حق با دورنمات است. پيش از آن برتولت برشت در نمايشنامه «آدم آدم است» (1924) به‌گونه‌اي ديگر نشان داده بود كه نظامي‌گري (ميليتاريسم) چگونه از «كالي‌گي» باربر ساده‌دل با وسوسه‌ پول يك نظامي سنگدل مي‌سازد كه حتي زنش هم ديگر او را نمي‌شناسد. «به گفته برتولت برشت آدم آدم است و اين چيزي است كه هركس مي‌تواند ادعا كند. ولي آقاي برشت ثابت هم مي‌كند كه با انسان به دلخواه، خيلي كارها مي‌توان كرد. امشب اين‌جا انساني مانند اتومبيلي اوراق خواهد شد. بي‌آنكه در اين ميان چيزي از كف بدهد. از او با پافشاري، بي‌ هيچ ناراحتي خواهند خواست كه خود را با گذران دنيا هماهنگ سازد و به نواله خود برسد».2 و بعد اوژن يونسكوي رومانيايي‌الاصل در نمايشنامه «كرگدن» هنرمندانه از رنگ‌پذيري آدم‌ها پرده برمي‌دارد كه چگونه اين آدم‌هاي متمدن به‌مرور هركدام تبديل به كرگدن‌هاي ويرانگري مي‌شوند كه هيچ‌چيز جلودارشان نيست. بازگردم به اصل مطلب: حالا پس از گذشت چهل‌وپنج سال در سالن اصلي تئاترشهر شاهد اجرائي از همان اثر دورنمات هستيم با نام «ملاقات». (فيلمي هم با همين نام visit يا ديدار با بازي اينگريد برگمان و آنتوني كوئين و كارگرداني برنهارت ويكي در سال 1964 ساخته شده است.) به نقل از بروشور نمايشنامه مترجم، طراح، كارگردان و بازيگر پارسا پيروزفر است. همين‌جا بگويم كه در اين مختصر به‌هيچ‌وجه قصدم نقد يا تأويل اثر نيست بلكه بنا به گفته زنده‌ياد اكبر رادي «جست‌وجوي دمل چركيني است» كه به پيكر تئاتر ما افتاده و مي‌بايستي جايي سرباز كند؛ چراكه در اين سال‌ها شاهد بوده‌ايم كه في‌المثل نمايشنامه‌هايي چون «يغماي باشكوه خورشيد» اثر پيتر شفر به‌راحتي نام عوض مي‌كند و تحت عنوان «عرق خورشيد، اشك ماه» و «وضعيت صفر» به كارگرداني آتيلا پسياني در تئاترشهر به صحنه مي‌رود بي‌آنكه نامي از نويسنده اثر و مترجم آن برده شود. يا نمايشنامه «شاپرك‌خانم» بيژن مفيد با نام «آن‌سوي آينه»، به كارگرداني خانم آزيتا حاجيان ايضا در سالن اصلي تئاترشهر اجرا مي‌شود بي‌آنكه نام پديدآورنده اثر آورده شود و باز نمايشنامه «گفتگوي فراريان» اثر برتولت برشت اجرا مي‌شود و كارگردان در بروشور خود را نويسنده اثر نيز قيد مي‌كند. همين‌طور اجراهايي از «هنر» ياسمينا رضا و «خداي كشتار» از همين نويسنده. از اين نمونه‌ها فراوان است كه در جايي ديگر به تفصيل به آن‌ها خواهم پرداخت. اما آقايان و خانم‌ها نسل ما هنوز منقرض نشده و حافظه‌مان هنوز دستخوش آلزايمر نشده است. آقاي پيروزفر شما بازيگري هستيد كه حرمتتان به‌جا، اما ترجمه اثري آلماني يا نوشته‌اي از مروژك را چگونه توجيه كنيم. شمايي كه بيشتر وقتتان صرف حضور در اثري چون «بينوايان» مي‌شود با دستمزدي آن‌چناني، يا بازي و كارگرداني نمايشنامه «يك روز تابستاني» اثر اسلاومير مروژك آن هم در مقام مترجم، كارگردان و بازيگر در تماشاخانه ايرانشهر؛ آيا بهتر نبود در‌حالي‌كه ترجمه شيواي استاد سمندريان را ما سطر‌به‌سطر حفظيم، هَمِ خود را مصروف كارگرداني اثر قابل تعمق دورنمات مي‌كرديد و يا به ايفاي نقش معلم بشردوست نمايشنامه مي‌پرداختيد كه هاشمي در اجراي سمندريان چه خوب از پس ايفاي آن برآمده بود. «ملاقات بانوي سالخورده» اثري است تراژيكميك به سبك و سياق گروتسك که در اجراي شتاب‌زده‌اي كه شما به صحنه برده‌ايد جز در ديالوگ‌ها نشاني از آن نمي‌بينيم. تمام اعضا و جوارح خانم زاخانسيان مصنوعي است، شوهر عوض‌‌كردن‌هايش به‌گونه‌اي مضحك و اعجاب‌انگيز است. آن تابوت و آن گل‌هايي كه از جاي‌جاي اروپا براي تزئين تابوت مي‌آورد، در اجراي شما غايب است و آن پلنگ و قفس آهو كه از ابتدا همراه خانم زاخانسيان به گولن آورده مي‌شود و هر دم بر خوف و وحشت فضاي نمايش مي‌افزايد و آن دوخواجه با هيئت فانتزي‌شان، تخت رواني كه خانم زاخانسيان را هم‌چون كاريكاتور كلئوپاترا، اين‌ور و آن‌ور مي‌برد همه چون كاريكاتورهاي اردشير محصص رعب‌آور و هراس‌انگيز است. آيا اگر استاد سمندريان زنده بود با ديدن اجراي شما و پاي متني كه شما مدعي ترجمه آن هستيد چه يادداشتي مي‌گذاشت. و حالا تكليف ما در اين ميانه چيست؟ برايتان كف بزنيم. شمايان با گذاشن القابي چون مترجم، طراح، كارگردان و بازيگر احساس اعتماد و امنيت رواني بيشتر مي‌كنيد تا امثال بنده را كه كم هم نيستند با افاضات تحقير کنید. آيا مي‌توان پرسيد بنا به گفته داستايفسكي وقتي در غياب خدا هيچ‌چيز ممنوع نيست پس همه‌چيز مجاز است؟ مجاز است كه آثار درام‌نويسان جهان را مثل دانه تسبيح با نام و ترجمه و آداپتاسيون به نام خود مصادره کنیم؟ كه این حالا ديگر به يك جريان در تئاتر امروزمان تبديل شده است. خب اين توصيف ناخوشايند، مختصري بود از آنچه در آن غوطه‌وريم، مثل هواي آلوده‌اي كه هر روز تنفس مي‌كنيم و برايمان عادي شده است. اما مي‌ماند اين پرسش كه در اين ميان تئاترشهر، اين قلب تپنده تئاتر كشور با آن دستگاه عريض و طويل اداري و شوراي سياست‌گذاري هنري آن، غير از اينكه امثال بنده را ده سال از داشتن سالن محروم مي‌دارند در اين ميان چه وظيفه‌اي را عهده دارند. و ايضا خانه تئاتر با آن همه انجمن و هيئت‌مديره، به برگزاري تشييع پيكر هنرمندانِ درگذشته و يا برگزاري شادپيمايي‌هاي چشم‌نواز در روزهاي مباداي ارديبهشت تئاتر بسنده مي‌كند. مگر تئاتر ما در سطوح متنوع كم متولي دارد، شوراي نظارت و بازبيني‌هاي در خفا و آشكار. و باز ايضا منتقداني كه يا عضو انجمن منتقدان خانه تئاترند و يا داعيه «مستقل»‌بودن دارند و هريك جايي و تريبوني را صاحب‌اند و قطعا حرفي هم براي گفتن در چنته دارند؟ چرا سكوت اختيار كرده‌اند؟ و چگونه چنين رويداد‌هايي از چشمان «تيزبينشان» پوشيده مي‌ماند. در نمايشنامه «اديپ شهريار»، هنگامي كه حقايق موحش بر اديپ آشكار مي‌شود با سنجاق‌هاي سر همسرش چشمان خود را كور مي‌كند. همسرايان از او مي‌پرسند اي كاش خودت را مي‌كشتي، چرا ديدگانت را كور كردي؟ و اديپ در پاسخ مي‌گويد ديدگان را چه شود، آن زمان كه بينا بودند نديدند. حالا ديگر به چه كار مي‌آيند، پس همان به كه در تاريكي فروروند. پي‌نوشت‌ها: 1. نمايشنامه «ملاقات بانوي سالخورده»، فردريش دورنمات، ترجمه حميد سمندريان 2. «آدم آدم است»، برتولت برشت،‌ ترجمه شريف لنكراني، انتشارات خوارزمي

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.