پرونده ويژه
استارتاپها و بلاياي طبيعي
يکي از حوزههاي فعاليت استارتاپي، حوزه «نوآوري اجتماعي - Social Innovation» است. نوآوري اجتماعي شامل مجموعهاي از فعاليتها است که هم نيازهاي اجتماعي را پاسخ ميدهند و هم خود ارتباطات و همکاريهاي جديد اجتماعي را براي ارتقا و توسعه جامعه مدني ايجاد ميکنند. از اهداف و رويکردهاي مختلفي که نوآوري اجتماعي ميتواند در بر داشته باشد، ميتوان به رويکرد تأكيد بر ارائه خدمات استارتاپي به اقشار آسيبپذير نام برد. همين رويکرد انواع مختلف خدمات را به خود اختصاص داده است که ميتواند شامل موارد زير باشد: 1. خدمات مرتبط با افراد کمدرآمد 2. خدمات مرتبط با توسعه مناطق روستايي و محروم 3. خدمات مرتبط با بلاياي طبيعي 4. خدمات مرتبط با زنان و کودکان آسيبپذير 5. خدمات مرتبط با معلولان و افراد کمتوان 6. خدمات مرتبط با آسيبديدگان اجتماعي (مثلا زندانيان و بيخانمانها) 7. خدمات مرتبط با پشتيباني از خيريههاي فعال در دنيا، استارتاپهاي فراواني در هريک از اين دستهها به فعاليت مشغول هستند؛ اما در ايران، نهتنها استارتاپهاي مرتبط با نوآوري اجتماعي رشدي بهمراتب کمتر از استارتاپهاي خدماتي داشتهاند؛ بلکه دستههاي مختلف نوآوري اجتماعي در ايران نيز به صورت ناهمگون رشد يافتهاند؛ مثلا با وجود بلاخيزبودن کشور، هيچ استارتاپ فعالي در حوزه خدمات مرتبط با بلاياي طبيعي در كشور فعاليت ندارد! ازاينرو در اين نوشتار، به بررسي ابعاد مختلف اين خدمات ميپردازيم تا ضمن آشنايي عمومي با آنچه در اين حوزه میتوان انجام داد، فرصتي هم باشد براي ايدهپردازي و ارائه راهکارهاي خلاقانه از سوی علاقهمندان و فعالان استارتاپي. به اميد آنکه از اين رهگذر ضعف ما در اين حوزه مهم؛ اما مغفولمانده، برطرف شود. اهميت موضوع بلاياي طبيعي جزء آسيبرسانترين بحرانهای انساني است كه در آن علاوه بر هزينههاي مادي فراوان، جان انسانها در معرض خطر قرار گرفته و سلامت روحي و روانيشان تا سالها بعد براي بازماندگان بلاياي طبيعي باقي ميماند. بااينحال ازآنجاكه اين بلايا نه يك واقعه روزمره؛ بلكه بهعنوان يك حادثه، هرازچندگاهي پيش ميآيند؛ بنابراین بعد از گذشت چند صباحي به فراموشي سپرده ميشوند. همين واقعيت منجر شده است که استارتاپها به خدماتي که نياز روزمره را برطرف ميکنند، اقبال بيشتري نشان دهند. درحاليکه در يک نگاه استراتژيک، ارائه خدمات مرتبط با بلاياي طبيعي (يا خدمات اجتماعي به صورت عام)، هيچ اهميت کمتري از رفع نياز روزانه شهروندان ندارد. بلاياي طبيعي در دنيا بلاياي متعددي از سيل و زلزله گرفته تا توفان و سونامي و آتشفشان وجود دارد. استارتاپهاي تخصصي خاصي در هريک از اين بلايا يا در هر نوع شرايط اضطراري ديگري براي ارائه خدمات ايدههاي خود را دنبال ميکنند. خوشبختانه در کشور ما، تنها سيل و زلزله است که خطر جدي محسوب شده و هرازچندگاهي حادثهآفريني ميکنند؛ بنابراین شرايط خاصي که اين بلايا ميتوانند ايجاد کنند، بايد مورد توجه کساني قرار گيرد که دراينباره ميخواهند اقدام به ايدهپردازي و نوآوري کنند. زمینههاي مورد نياز درباره مواجهه با اين بلايا، سه مرحله مختلف را بايد در نظر داشت: 1. پيش از وقوع حادثه 2. بعد از وقوع حادثه 3. بازسازي. نيازهاي مربوط به هر مرحله نيز به گروههاي مختلف تقسيم ميشوند که هر گروه از نيازهاي مختلفي برخوردار است. جدول زير فهرستي از اين نيازها را بهعنوان شاهد و مثال آورده است. هريک از اين موارد ميتواند مورد کار يک گروه استارتاپي باشد. در ادامه به معرفي هريک از اين بخشها پرداخته شده و در هريک، نمونههاي عمدتا جهاني براي ايدهگرفتن را معرفي کردهايم. اطلاعرساني و آگاهيبخشي داشتن اطلاعات کافي از خطرات و راههاي مقابله با آن از ضروريات است. پيش از حادثه افزايش آگاهي مردم از خطراتي که در کمين آنها است و راههاي پيشگيري يا مقابله با خطرات بهوجودآمده، ازجمله موارد بسيار حائز اهميت است که استارتاپهاي زيادي در سطح جهان درباره آن فعاليت دارند. بهعنوان نمونه، اپليکيشن IFRC که متعلق به فدراسيون بينالمللي صليب سرخ و هلال احمر است، فهرست کاملي از حوادث و راههاي مختلف مقابله با آن را ارائه ميدهد. بهعنوان مثال در بخش آمادگي، ميتوان با ورود به قسمت سيل با راههاي مقابله با سيل آشنا شد. اين اپليکيشن اطلاعات خود را بر مبناي موقعيت جغرافيايی ارائه ميدهد؛ بنابراین با انتخاب گزينه ايران، همه اطلاعات با زبان فارسي ارائه ميشوند. در شرايط بارش و سيلاب، اپليکيشنهايي که وضعيت بارش را رصد ميکنند، بهترين گزينه براي رصد وضعيت خطرناک احتمالي هستند. امر مهمي که به وسیله اپليکيشن RainViewer با شعار «رادار وضعيت آبوهوا، هشدار بارش - Weather Radar, Rain Alerts» بهخوبي انجام ميشود. پس از وقوع حادثه: بعد از وقوع حادثه، اطلاعرساني وارد وضعيت جديدي ميشود. جستوجوي افراد حادثهديده، اعلام اماکن امن براي استقرار موقت و اعلام اقلام مورد نياز در هر منطقه از جمله مواردي است که در اين مرحله اهميت پيدا ميکند. اپلــــيکيشــن Life360 اين امکان را به گروههاي امدادي يا افراد فاميل شما ميدهد که در شرايط اضطراري از موقعيت جغرافيايی و وضعيت سلامت شما با خبر شوند. بازسازي: اولا بايد توجه داشت که بازسازي، فقط به ساخت راه و ساختمان ختم نميشود، بلکه حتي بازسازي روحي و رواني افراد آسيبديده که ضمن آنکه خود قرباني حادثه بودهاند، ميتوانند مصيبت ازدستدادن عزيزاني را هم متحمل شده باشند نيز در فرايند بازسازي حائز اهميت است. ثانيا تا از شدت خسارات و محل وقوع آن اطلاعات درستي نداشته باشيم، نميتوانيم براي بازسازي اقدام لازمي انجام دهيم؛ بنابراین ميتوان با طراحي اپليکيشنهايي، افراد مستقر در هر منطقه بهصورت سيستماتيک، به ارائه آمار و اطلاعات آن منطقه بپردازند. زيرساختي وقوع حوادث زيرساختها را خراب ميکند. ايجاد سرپناهي امن و برقراري راههاي ارتباطي از مهمترين نيازها بعد از وقوع حادثه است. همين نياز موضوع فعاليت استارتاپهايي در جهان شده است: بعد از حادثه يکي از مشکلات مناطق حادثهديده، قطعشدن زيرساختهاست. اين زيرساختها از جاده و پل تا خطوط تلفن و لوله گاز را شامل ميشوند. همين معضل فعالان زيادي را به نوآوري و ابداع راهکارها و ساخت کالاهايي تشویق کرده است که بتوان در کوتاهترين زمان ممکن، بهترين واکنش را نشان داد و حتي بهصورت موقت هم که شده، زيرساختها را دوباره احيا کرد: استارتاپ Disaster Mesh بهسرعت بستر مناسب براي برقراري ارتباط اينترنتي موقت در مناطق حادثهديده را فراهم ميکند تا از اين طريق، ارتباط با افراد حادثهديده و اعلام نياز مجددا برقرار شود. همچنين حادثهديدگان با ورود به سيستم اين استارتاپ، موقعيت و مايحتاج خود را اعلام ميکنند تا بانک اطلاعاتي مناسبي از نيازمنديهاي منطقه حادثهديده گردآوري شود. شـــرکـت Humanihut سيستم پناهگاهي نوآورانهاي ساخته است که سريع و ارزان ميتواند در منطقه حادثهديده، سرپناه و اقامتگاه موقت براي افراد ايجاد کند. چند وقتي است که شهروندان تهراني با پمپبنزينهاي سيار شرکت پيدو در سطح شهر روبهرو ميشوند که نياز آنها را برای رفتن به جايگاه سوخترساني و انتظار در صفهاي دراز مرتفع ميکند. از اين خودروهاي سوخترساني، در بسياري از کشورها براي سوخترساني در مواقع اضطراري نيز استفاده میشود. بازسازي: روستا يا شهري که بعد از سالها ساخته شده است، اکنون به بازسازي سريع نياز دارد تا دوباره قابل اسکان و استفاده شود. اکنون نوآوريهاي زيادي براي آسانتر و امنترکردن ساختوسازها انجام شده که توجه مديران بحران کشورها را به خود جلب کرده است: نوآوري شرکت Concrete Canvas در ساخت نسل جديدي از بتنهاي سبک، اين فرصت را فراهم آورده است که در شرايط بحراني بتوان با سازههايی بتني سريع سرپناهی ساخت. حاصل اين نوآوري بتني سبک است که بهسرعت در محل آماده میشود، ضد آب و ضد حريق بوده و حملونقل آن راحت و حتي بدون نياز به تانکرهاي بتنريزي است. خدمات نرم )روحي، رواني و فرهنگي( بهجز نياز به ساختوساز و ايجاد زيربناهاي مورد نياز، حادثهديدگان دچار شرايط غيرطبيعي روحي و رواني هم میشوند. همچنين کساني که پيش از حادثه از چنين شرايطي برخوردار بودهاند، با وقوع حادثه به حمايت بيشتري نياز دارند. اين نياز مهم و حياتي، بستر فعاليت طيف ديگري از استارتاپها و شرکتهاي نوآورانه هستند: پيش از وقوع حادثه در مناطقي که مستعد حادثه هستند، پيش از وقوع حادثه ميتوان برنامه آموزشي متناسب را در دستور کار قرار داد. ايجاد آمادگي روحي و رواني، آموزش مديريت استرس در مواقع اضطراري نيز از ديگر خدمات نرم پيش از وقوع حادثه در اين مناطق است. در اين زمینه هم اپليکيشنهاي آموزشي يا بسترهاي مشاورهاي غيرحضوري بسياري فعاليت دارند. پس از وقوع حادثه و بازسازي: اپليــکيـــشــن Crisis Text Line توسط استارتاپي تهيه شده است که افراد نيازمند به مشاوره با ارسال پيامکي نياز خود را اعلام ميکنند. سپس هوش مصنوعي به کارگرفتهشده در اين اپليکيشن، اطلاعات را طبقهبندي کرده و فرد نيازمند را به يک مشاور داوطلب متصل ميکند. از آنجا ارتباط بين داوطلب مشاور و فرد نيازمند ادامه پيدا میکند تا در نهايت به بهبود وضعيت مراجعهکننده ختم شود. اين سامانه همچنين به آموزش داوطلبان براي کمک روحي به ديگران مبادرت ميورزد. نيروهاي کمکي و خيرين: مهمترين چالش نيروهاي امدادي پس از وقوع حادثه، مسائل مديريتي و سپس تأمين منابع مالي و غيرمالي مورد نياز آنهاست. در سيل اخير شاهد بوديم که در مناطقي تجمع نيروهاي امدادي بالاتر از ظرفيت و نياز حاصل ميشد و در مناطق ديگر، هيچ نيروي امدادي تا روزها پس از سيل اعزام نشده بود! ارسال مرسولات کمکي به شهرهايي که امکان خبررساني بيشتر داشتند، معمولا بيشتر از موقعيتهايي است که امکان کمتري براي اطلاعرساني دارند و احتمالا محرومتر هم هستند. اين چالشهاي خاص نيروها و سازمانهاي کمکي در امدادرساني به مناطق آسيبديده را بايد در کنار چالشهاي کلي آنها ديد که شامل تأمين مالي، تأمين کادر داوطلبان، تأمين اقلام و لجستيک مورد نياز آنها ميشود. ســامــــانــه Needs List، يک پلتفرم آنلاين است که در زمان بروز بلاياي طبيعي، ارتباط بين نيروهاي کمکي در منطقه، اهداکنندگان و تأمينکنندگان را در داخل پلتفرم اينترنتي خود مهيا و ياريرساني را تسهيل ميکند. در شرايط عادي نيز اين پلتفرم ارتباط ميان سازمانهاي غيردولتي، تأمينکنندگان، اهداکنندگان و ديگر تيمهاي مردمي را برقرار ميکند. Allhandsandhearts استارتاپ ديگري است که نزديک به 10 سال پيش راهاندازي شده و امروزه به شبکهاي جهاني تبديل شده است که پس از وقوع بلاياي طبيعي در نقاط مختلف، از طريق سايت خود به سازماندهي نيروهاي داوطلب ميپردازد. هدف اين مجموعه، كمك به بازگشت شرايط زندگي و وضعیت روحي و رواني حادثهديدگان به حالت عادي در كوتاهترين زمان ممكن است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.