ضعف اعتماد و تخریب سیل
امانالله قراییمقدم
بهطور کلی بسیاری از مسائل و مشکلاتی که در بروز بلایای طبیعی اخیر و جاریشدن سیل در نقاط مختلف کشورمان شاهدش بودیم، ناشی از ضعف اعتماد در جامعه است. مثلا اگر سلبریتیها یا افرادی خاص توانستند به جای نهادها پول جمع کنند یا اگر اعلام میشود که مردم به علت احتمال بالای سیل باید خانهها را خالی کنند، اما خالی نمیکنند، باید به مسئله اعتماد توجه کرد. سازمان هواشناسی از پیشبینی وقوع سیل از 48 ساعت یا یک هفته قبل از آن برای غرب کشور خبر داده است ولی اگر مردم به اعلام هواشناسی توجه نمیکنند، باید آن را به ضعف اعتماد در جامعه نسبت داد. معنیاش این است که باور ندارند آنچه استاندار میگوید یا در بلندگو گفته میشود یا هواشناسی اعلام میکند، به وقوع بپیوندد. البته درباره تخلیهنکردن بهموقع خانهها یک عامل دیگر نیز علاوه بر بیاعتمادی دخیل است و آن هم اینکه بسیاری از این مردم همه هستی و دارایی خود را در آن خانه دارند و احساس امنیت هم نمیکنند -چنانکه مواردی از دزدی نیز در این قبیل اتفاقات مشاهده شده است- و مسئله اقتصادی و نداشتن اعتماد به اینکه بعدا بتوانند اموال و دارایی خود را جایگزین و خسارت را جبران کنند، به مسائل اضافه میشود. تجربه واقعه زلزله دو سال پیش در کرمانشاه و اینکه بسیاری از زلزلهزدگان در کانکس زندگی میکنند و هنوز مسکن مناسبی برای آنها تأمین نشده، یکی از نکات دیگری است که سبب کاهش اعتماد میشود.
اما از آنجایی که اعتماد به طور کلی مهمترین عنصر «سرمایه اجتماعی» است، این مشکل با بحث سرمایه اجتماعی پیوند میخورد. جامعهشناسان تا پیش از دهه 20 میلادی از سه نوع سرمایه صحبت میکردند که عبارت بود از «سرمایه طبیعی» مانند معادن و قابلیتهای تحتالارضی و سطحالارضی و «فناوری» همچنانکه در قرن هجدهم معتقد بودند کشوری پیشرفت میکند که تکنولوژی برتر داشته باشد و «نیروی انسانی» که از اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم در آثار بزرگانی مثل هاربیسون، مایرز و آلفرد مارشال برنده جایزه نوبل در اقتصاد و ژاکوب مینسر، تئودور شولتز و دیگران مطرح شد. از سالهای 1920 به بعد، متفکرانی مانند جاکوب و هنیفن معتقد بودند این سه سرمایه لازم است، اما کافی نیست و مفهوم سرمایه اجتماعی بهتدریج شکل گرفت. در دهه 1970 افرادی مانند فویره و کولمن به بحث سرمایه اجتماعی پرداختند و در سال 2000 فرانسیس فوکویاما گفت آنچه این سه نوع سرمایه پیشگفته را به حرکت در میآورد و به کار میاندازد و به هم پیوند میدهد، سرمایه اجتماعی است. به این ترتیب پس از «منابع طبیعی» و «تکنولوژی» و «سرمایه انسانی»، سرمایه دیگری وارد جامعهشناسی شد که «سرمایه اجتماعی» نام گرفت و عناصری مانند همدلی، همزبانی، یکرنگی، تعهد، انسجام ارگانیکی (نه مکانیکی) برای آن برشمردند اما در میان این عناصر، مهمترین عنصر «اعتماد» است. فرانسیس فوکویاما در بحث اعتماد، دو نوع اعتماد را مطرح کرد که عبارتاند از اعتماد افقی (میان مردم) و عمودی (بین مردم و مسئولان و برعکس). حال در جامعه ما ضعیفبودن اعتماد عمودی (که در طول تاریخ چنین بوده) سبب تضعیف اعتماد افقی هم شده است. نبود اعتماد عمودی که بارها در طول تاریخ عامل شکستها شده است و با توجه به ریشه تاریخی و مشاهده عملکردهای نادرست تشدید شده و سبب ضعف اعتماد افقی نیز شده، مشکلی بزرگ است. تا این اعتماد به وجود نیاید، هر چه در شیپورها دمیده شود و از 48 ساعت زودتر اعلام خطر شود، باور به وجود نمیآید و به این ترتیب است که سیل جان و مال مردم را میبرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.