|

به مناسبت درگذشت استاد «مرتضي خمسه‌اي»، آخرين بازمانده نسل خيمه‌شب‌بازان سنتي

افتيم به صندوق عدم يک‌يک باز

اردشير صالح‌پور

شواهد و قرائن بسياري در تاريخ و ادبيات ايران حاکي از رونق و رواج خيمه‌شب‌بازي و لعبت‌بازي به‌عنوان يکي از قديمي‌ترين گونه‌هاي نمايش ايراني موجود هستند. شاعران و پارسي‌گويان بسياري، از جمله خيام نيشابوري، حافظ شيرازي، اسدي‌طوسي و نظامي‌گنجوي صراحتا حضور اين شيوه نمايشي جذاب و مفرح را در اين مرزوبوم تأييد كرده‌اند. خيمه‌شب‌بازي، پرده‌بازي، لعبت‌بازي و صورت‌بازي از انواع نمايش‌هاي عاميانه به شمار رفته که بر هر کوي و برزن و در ميان آحاد و اقشار مختلف اجتماعي، به‌ويژه کودکان و نوجوانان طرفداران پروپاقرصي داشته است. شايد يکي از دلايل عمده ماندگاري و راز بقاي اين هنر تا اعصار کنوني، وجود خصلت مردمي و جذابيت پنهاني است که اين نمايش همواره با طنز و مطايبه به طرح مسائل اجتماعي و دغدغه‌هاي مردمي پرداخته و عرصه پرمخاطب خويش را تا نسل جديد نيز کشانده است. لعبت‌بازي پس اين پرده هست / گر نه بر او اين همه لعبت که بست/ ديده دل محرم اين پرده ساز / تا چه برون آيد از اين پرده باز/ کز پس اين پرده زنگارگون/ غارتيانند ز غايت برون. متأسفانه در طول ساليان اخير، ما به واسطه نوع نگاه نوآورانه و مدرنيته، بسياري از روش‌ها و شيوه‌هاي سنتي و آييني را که برآمده از فرهنگ و هويت بومي و ملي خودمان بوده از دست داده‌ايم و آنچه را که خود داشته‌ايم از بيگانه تمنا کرده‌ايم. بي‌شک استفاده و به‌کارگيري و فراآموزي تئاتر غرب براي ما امري ضروري و اجتناب‌ناپذير و قابل احترام است، اما اين رويکرد جهاني نبايد مانع از آن شود که ما نسبت به هنر ملي کهن سرزمين خود بي‌اعتنا و بي‌تفاوت باشيم. براي جهاني‌شدن نخست بايد بومي بود و در دهکده جهاني ما بايد با شناسنامه و هويت خودمان حضور يابيم. تنوع و گونه‌گوني يکي از اصول زيباشناسي و ساختارشناسي هنر است که هر قوم و ملت و قبيله‌اي از منظر و دريافت‌ها و نوع تلقي و نگاه خود با جهان يار مي‌شود و مبادرت به خلق آثار و آفرينش‌هاي گونه‌گون هنري مي‌کند و جذابيت کار هم در همين نوع و تفاوت‌هاست. باري، استاد «مرتضي خمسه‌اي»، آخرين بازمانده نسل خيمه‌شب‌بازان سنتي ايران بود که از ميان ما رفت و تجارب ارزنده اين هنر ملي را با خود برد. متأسفانه هنر خيمه‌شب‌بازي همانند ديگر گونه‌هاي نمايش ايراني هنوز جدي قلمداد نشده و ما آن‌گونه که مي‌بايست نتوانسته‌ايم هنر بومي را به مراکز آکادميک و پژوهشي پيوند دهيم و اگر در ساليان اخير تلاش و کوشش اندکي براي تداوم و بقاي هنرهاي سنتي صورت گرفته، ناشي از تعلق‌خاطر و دلسوزي دوستداران و هنرمندان اين رشته بوده که خوش‌وقتانه با اين گونه نمايشي ايران به حيات خود ادامه خواهد داد. ولي ما هيچ‌گاه استراتژي و چشم‌انداز روشني براي ثبت و ضبط و تداوم اين هنر ملي نداشته و اگر هم در دوران اخير کمابيش توجه و نيم‌نگاهي به اين هنر مهجور شده، متأسفانه نوعي نگاه گلخانه‌اي يا توريستي بوده و نمي‌توان آن را اميدوارکننده قلمداد کرد. فقدان و ازدست‌دادن استادان و آخرين بازماندگان اين هنرهاي سنتي - آييني زنگ خطري است که به‌شدت هويت نمايشي ما را تهديد مي‌کند و در صورتي که اين مقوله به مراکز آموزشي و دانشگاهي پيوند نخورد، بي‌شک تنها به يک خاطره نمايشي تبديل خواهد شد. خيمه‌شب‌بازي، شبيه‌خواني، نقالي، شاهنامه‌خواني، پرده‌خواني، سخنوري، تخته‌حوضي و سياه‌بازي، بقال‌بازي و ... و گونه‌هاي مختلف نمايش‌هاي محلي و فولکلوريک ايراني، بخشي از معاريف و مواريث ملي فرهنگ و هنر ايراني‌اند که بايد با سه روش پژوهش، آموزش و آفرينش تداوم داشته و به حيات خود ادامه دهند. ما لعبتکانيم و فلک لعبت‌باز از روي حقيقتي نه از روي مجاز بازيچه همي کنيم بر صحن وجود افتيم به صندوق عدم يک‌يک باز

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.