جایگاه کارگردانی پارسا پیروزفر
موفق در کمدی و تراژدی، ناتوان در تراژدی-کمدی
رضا آشفته
این روزها هفتمین نمایش پارسا پیروزفر به نام «ملاقات» در تالار اصلی تئاتر شهر در حال اجراست و با آنکه اقبال عمومی از آن مناسب بوده، اما حس میشود که هنوز برای بیان دقیقتر فحوای مدنظر نویسندهاش که شاید بهترین متن او هم باشد، توشوتوان لازم را به کار نگرفته و از ارائه یک تراژدی- کمدی بازمیماند. اما این نکتهای است که در یک بررسی ما را متوجه توانایی این کارگردان- بازیگر در ارائه گونههای نمایشی مستقل و نه تلفیقی و آمیزشی میگرداند. پارسا پیروزفر تاکنون نمایشهای هنر، گلنگری گلنراس، در پهنه دریا، سنگها در جیبهایش، ماتریوشکا، یک روز تابستانی و ملاقات را در مقام کارگردان به صحنه آورده که در این میان ماتریوشکا شاخصترین کار بوده، اما دو نمایش «گلنگری گلنراس» و «سنگها در جیبهایش» هم نسبت به کارهای دیگر از جذابیت بیشتری برخوردار بودهاند. او در بین کارهایی که به صحنه آورده، از هر گونه نمایشی استفاده کرده است؛ چنانچه نمایشهای هنر، در پهنه دریا، یک روز تابستانی و ملاقات تراژدی- کمدیاند، نمایشهای سنگها در جیبهایش و ماتریوشکا کمدی و نمایش گلنگری گلنراس تراژدی است. نمایش «هنر» بعد از کارگردانی داوود رشیدی، در سال ٨٠ به کارگردانی پارسا پیروزفر در آمفیتئاتر فرهنگسرای شفق به صحنه رفت. این نمایشنامه، نوشته نویسنده ایرانیتبار، یاسمینا رضا، است که داریوش مؤدبیان آن را ترجمه کرده و پارسا پیروزفر، امید جعفری و سیاوش چراغیپور در آن بازی کردند. «هنر» درباره خرید یک تابلو به قیمت ٢٠٠ هزار فرانک است که تبدیل به یک بحران در رفاقت سه دوست (سرژ، مارک و ایوان) میشود. گلنگری گلنراس «گلنگری گلنراس» نام نمایشنامهای به نوشته دیوید مَمِت است که در سال ۱۹۸۴ جایزه پولیتزر گرفته. این نمایشنامه داستان دو روز از زندگی چهار کارمند معاملات املاک در شیکاگو و شرح بیاخلاقیهایی است که آنها در این شغل مرتکب میشوند. «گلنگری گلنراس» از نوشتههای معتبر ممت آمریکایی است که در نقد نظام سرمایهداری آن کشور کوشیده. در این نمایش که پیروزفر در سال 90 در تالار ناظرزادهکرمانی اجرا کرد، هومن برقنورد، رضا بهبودی، سیاوش چراغیپور، مسعود میرطاهری، پوریا میاندهی، مهدی میلانی، ایوب محمودنیا و پارسا پیروزفر، بازی کردند. نمایش پارسا پیروزفر وابستگی نسبتا کاملی به متن دیوید ممت دارد؛ یعنی او به تحلیل متن بسنده کرده و هدف هم ارائه متن بر اساس انطباق معنایی است. اگر امروز ما هم فساد مالی داریم و اقتصادمان دچار لغزشهایی میشود؛ چه در سطح خرد و چه کلان، ریشه در چنین حرکتهای بازدارنده و چرکی دارد که اگر بر انسان ایرانی هم حاکم شود، نتیجهاش ازبینرفتن حسوحال انسانی است. بنابراین ضرورت اجرای پیروزفر هم در این انطباق معنایی، قابل درک و لمس است. انسان معاصر با پسزدن اخلاقیات و باورها و گرایش مادهگرایانه راحتتر در چنین فضای چرکی گام خواهد نهاد. این خود یک امتیاز اساسی برای اجرا و دیدن «گلنگری گلنراس» در زمانه اکنون است. بازیها هم طبیعی و بدون اغراق بود. این جریان مینیمالیستی تا حد زیادی رنگولعاب اجرا را نوتر میکرد. برای همین رفتار بازیگران دقیق و با تأکید بر دیالوگها پیش میرفت. سنگها در جیبهایش نمایشنامه «سنگها در جیبهایش» در دهکدهای در ایرلند اتفاق میافتد؛ هنگامی که یک گروه فیلمبرداری هالیوود برای ساختن فیلمی وارد دهکده میشوند... نمایش «سنگها در جیبهایش» داستان دو سیاهیلشکر است که با بازی در نقشهای متفاوتی از یک فیلم هالیوودی (در مقام کارگردان، سیاهیلشکر، دستیار کارگردان و...) تضاد آشکار میان زندگی واقعی با فضاسازی فیلم را نشان میدهند. این متن که در سال 1999 میلادی به نگارش درآمده، در سال 2001 میلادی بهعنوان بهترین متن کمدی، جایزه «لارنس اولیویه» را کسب کرد و با ترجمه به زبانهای مختلف، بارها توسط گروههای نمایشی مختلف اجرا شده است. «سنگها در جیبهایش» اینبار توسط خود پیروزفر به فارسی ترجمه شده است. رضا بهبودی و پارسا پیروزفر بازیگران این نمایش بودند که هرکدام هشت شخصیت متفاوت را بازی میکردند. در پهنه دریا «در پهنه دریا» در سال ٩٣ چهارمین کارگردانی پیروزفر بود. سه نفر (چاق، متوسط و لاغر) در میان اقیانوس گرسنه میشوند و حالا باید یکی از خودشان را بخورند و... سیاوش چراغیپور، هوتن شکیبا، پارسا پیروزفر، علی ابداعی و هوشنگ قوانلو در این نمایش بازی میکردند. بههرتقدیر آنچه در فضای این متن حاکم است، طنز سیاهی است که در آن باید هولناکشدن وضعیت گروتسک در روال بازیها معلوم باشد که شوربختانه چنین نمیشود و ما بیشتر با یک کمدی مواجه هستیم و آن وجه اندوهبار کمرنگ است و نمیتوان چندان از آن متأثر شد. بههرتقدیر هر متن شرایطی را باید برای اجراشدنش داشته باشد و اگر کاستیای در آن موج بزند، مانع از تبلور دقیقترش خواهد شد. ماتریوشکا نمایش «ماتریوشکا» پنجمین کارگردانی اوست که براساس هشت داستان کوتاه آنتوان چخوف، نوشته و اجرا شده است. او در واقع ٣٣ نقش متفاوت را با دگرگونی میمیک، لحن و بیان و ایجاد فیگورهای متنوع بازی میکند؛ یکی از سختترین بازیهایی که تاکنون در ایران انجام شده است و شاید این خود دلیل عمدهای باشد برای اینکه داوران مسابقه بینالملل تئاتر فجر در سیوپنجمین دورهاش بهعنوان بهترین بازیگر مرد، پارسا پیروزفر را انتخاب کنند. پارسا پیروزفر نیز در ماتریوشکا خود یکتنه اینهمه نقش را بازی میکند. این نمایش میتواند یک مونودرام باشد که در آن توانایی فردی و خلاقه یک بازیگر بیشتر نمایان خواهد شد تا هدفی روانشناسانه در آن مطرح باشد. بههررو پارسا پیروزفر میتواند این نقشها را با تغییر صدا و فیگور بازی کند. او ٣٠ نقش را بهتنهایی بازی میکند که پیش از این بازی تکنفره میکائیل شهرستانی در مویه جم با ٢٥ و در سحوری با ١٦ نقش زبانزد بود و البته در اینجا میتوان تسلط ویژه پارسا پیروزفر را یادآور شد که در اجرای اخیرش در تماشاخانه پالیز نسبت به اجرایش در ناظرزادهکرمانی بسیار دقیقتر و ظریفتر نیز شده است. او توانسته در هماهنگی لازم در تغییر صداها بکوشد که هر صدایی تفکیکشده نسبت به صداهای دیگر شنیده شود. همچنین در صورت نیاز فیگورها نیز پیوسته تغییر میکند که ماهیت نقشها و جدایی منشها و مرامها ولو به شکل ارائه تیپ مشهود باشد. لباس واحد یک بازیگر و استفاده از کلاه و شیوههای راهرفتن و ایستادن در ایجاز صحنه و بازی کمک بسیاری میکند، چون در صحنهآرایی نیز یک میز و صندلی و یک آباژور و مقداری کاغذ و قلم کلیت آن چیزی است که هر هشت تابلو را درهم میتند و این تنیدگی شناسای کمینهگرایی است که منطقا ما را به وجد میآورد که چه زیباست که توش و توان بازیگر اینهمه حذف را تاب میآورد. درواقع تئاتر ما این روزها به دنبال چنین رویکردی است که بتواند بهتدریج استقلال مالی و فراتر از آن شکوه خلاقهاش را برای جذب مخاطبانش بیابد. اگر در این کار به دنبال اشتباه بگردیم، نیاز به ذرهبین است؛ چون مخاطب آنقدر درگیر قصههای ناب چخوف نازنین و ریزهکاریهای بازی پیروزفر میشود که دیگر فرصت خیلی دقیقشدن را از مخاطبش میرباید و بهناچار آن حظ بصری است که سد بزرگی است از یافتن اشکالات زیر ذرهبین! در نمایش «یک روز تابستانی»، ناموف (با بازی رضا بهبودی) و موف (پارسا پیروزفر) که هر دو به آخر خط رسیدهاند، هنگام اجرای آخرین تصمیم زندگی خود با هم آشنا میشوند. ولی ورود یک بانو (سوگل قلاتیان) شرایط جدیدی را رقم میزند...؛ درواقع باز هم مانند دیگر متون اسلاومیر مروژک باید شرایط یک اجرای کمدی- تراژدی را داشته باشد که پیروزفر در ارائه وجه کمدی موفق است اما تا میتواند از وجه تراژدی غافل میماند و در کل نمیتواند آنچه را در این متن وجود دارد، به مخاطب القا کند. ملاقات «ملاقات» همان ملاقات بانوی سالخورده اثر جاودانه فریدریش دورنمات سوئیسی است؛ متنی که به انتقام یک زن از دوست دوران جوانیاش پس از 35 سال میپردازد. کلارا امروز سرمایهدار است و به شهرش، گولن برمیگردد که در فقر و نکبت به سر میبرد. او در ازای کشتن آلفرد، مردی که در جوانی به او خیانت کرده و در دادگاه به دروغ گفته که بچهشان از او نیست، حاضر است صد میلیارد دلار بپردازد. اول همه این کار را غیرانسانی میدانند اما فشار اقتصادی همه را متقاعد میکند که چنین کنند. این شرایط هم همان کمدی- تراژدی را با خود به همراه میآورد؛ وضعیتی هیولاگونه و غیرانسانی که در آن انسان دچار فقر در چیزی غیر خود استحاله میشود. باز هم پیروزفر در ارائه و القای لحظات کمدی موفق است و از آن وجه تراژدی هم اینبار غافل نمیماند، اما در اینکه بتواند این تراژدی را هولناک کند، بازمیماند؛ یعنی نیاز به توان دو چندانی بوده که بشود ملاقات را به هولناکی ممکن نزدیکتر کند که فعلا بازمیماند و ما در آن فقط شاهد رویارویی آدمهایی هستیم که خیلی زود در بلاتکلیفی انسان و هیولا از سر گرسنگی و ناچاری به سمت هیولاشدن میآیند. با آنکه کلارا حق دارد اما نوع رفتارش تناقض غریبی با عدالت دارد چون با زور و داراییاش چنین میکند که بتواند آن شکست دیروز را به گونهای جبران کند. نتیجه پیامد هفت اجرای پارسا پیروزفر همانا توانمندیاش در ارائه کمدی را بر ما اثبات کرده و حتی در ارائه فضای تراژدی نیز به تنهایی قابلیت خود را نشان داده است اما در تلفیق و آمیزش این دو هنوز باید که بیاموزد و سختگیرانهتر در این بازنمایی آثارش را به صحنه بیاورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.