تمسخر ديكتاتور
پارسا رياحي: در سال 1985 زماني كه آگوستو پينوشه هنوز قدرت را در شيلي در دست داشت، ميگل ليتين كه فيلمسازي شيليايي بود و نامش در فهرست پنج هزار تبعيدي ممنوعالورود به شيلي قرار داشت، با هيئتي مبدل و ترفندي عجيب به شيلي وارد شد و شش هفته در كشورش به سر برد. او در اين شش هفته به كاري مشغول بود كه بسيار خطرناك بود و در صورت لورفتن جانش به خطر ميافتاد. ليتين در اين مدت از اوضاع كشورش آن هم پس از گذشت دوازده سال از استقرار ديكتاتوري نظامي، فيلمهايي تهيه كرد بيآنكه كسي هويت واقعي او را بداند. او با گذرنامهاي جعلي وارد كشور شده بود؛ درحاليكه گريمورهاي حرفهاي چهرهاش را به كلي عوض كرده بودند و او با شمايل يك تبليغاتچي اروگوئهاي شش هفته در شيلي اقامت داشت. البته گروههاي مقاومت زيرزميني از موضوع خبر داشتند و ليتين با حمايت آنها كشورش را ميگشت. سه گروه فيلمساز اروپايي كه در ظاهر به منظور تهيه چند فيلم وارد شيلي شده بودند و همچنين شش گروه فيلمساز جوان كه به گروههاي مقاومت تعلق داشتند، او را در سفرهايش به گوشهوكنار شيلي همراهي ميكردند و بهاينترتيب ليتين ميتوانست وضعيت كشورش را از نزديك ببيند و از آن فيلم تهيه كند. اين گروههاي فيلمساز حتي توانسته بودند از داخل دفتر خصوصي پينوشه فيلمبرداري كنند. حاصل كار فيلمي چهارساعته براي پخش از تلويزيون و يك فيلم سينمايي دوساعته بود كه در بسياري از كشورهاي جهان به نمايش درآمد. گابريل گارسيا ماركز بعد از آنكه در جريان اين اتفاق قرار گرفت، بر همين اساس كتابي نوشت با عنوان «بازگشت پنهاني به شيلي». اين كتاب توسط محمد حفاظي به فارسي ترجمه شده و نشر نگاه مدتي پيش آن را به چاپ رساند. ماركز در مقدمهاي كوتاه در ابتداي اين كتاب نوشته: «اوايل سال 1986، هنگامي كه در مادريد ميگل ليتين به من گفت كاري كرده كارستان و اينكه چگونه آن را به انجام رسانده است، دريافتم كه در پسِ فيلم او فيلم ديگري وجود دارد كه شايد هرگز ساخته نشود؛ بنابراين او به يك بازجويي طاقتفرسا كه از آن حدود هجده ساعت نوار تهيه شد، تن درداد. اين گفتوگو حاوي يك ماجراي انساني، با همه مضامين حرفهاي و سياسياش بود كه من آن را در ده فصل خلاصه كردهام. برخي از نامها عوض شده است و بسياري از مكانها و شرايطي كه آن حوادث روي داده است تغيير يافتهاند تا كساني كه به نوعي درگير ماجرا بودهاند و هنوز در شيلي به سر ميبرند، در امان باشند». ماركز در روايتش، سرگذشت ميگل ليتين را به زبان اولشخص نوشته است تا به قول خودش لحن شخصي و گاهي محرمانه او را بدون افزودههاي نمايشي حفظ كند. ماركز درباره ويژگي كتابش نوشته: «اين كتاب از نظر ماهيت و روش آشكارسازياش ظاهرا، شمهاي است از يك گزارش، اما درواقع چيزي است برتر از آن: بازسازي عاطفي يك ماجرا كه تأثير نهايي آن بدون چونوچرا بسي درونيتر و تكاندهندهتر از قصد اصلي -و كاملا آگاهانه- فيلمساز در ساختن فيلمي بود كه خطرهاي ناشي از قدرت نظامي را به سخره گرفت. ليتين خود چنين گفت: اين اقدام شايد قهرمانانهترين كار در زندگيام نبوده است؛ اما باارزشترين است. بله هست؛ و به اعتقاد من عظمتش نيز در همين نهفته است». ليتين در چهرهاي مبدل به شيلي وارد شد تا زندگي مردمش را كه تحت سلطه ديكتاتوري بودند، به تصوير بكشد و ماركز نيز در اين كتاب به روايت اين واقعه پرداخته است. پس از انتشار كتاب ماركز در فوريه 1987، وزارت كشور شيلي هزاران نسخه از آن را مصادره كرد و سوزاند تا شايد بتواند كمي جلوي افتضاح پيشآمده را بگيرد. ماركز در اين كتاب در هيئت يك خبرنگار خيالي كوشيده است واقعيت را آنطور كه هست، به تصوير بكشد؛ درحاليكه در آن دوران تمام رسانههاي رسمي از نشاندادن واقعيت تن ميزدند. در بخشي از اين كتاب ميخوانيم: «طرحهاي ما بر روي كاغذ بسيار سهل و ساده مينمود؛ اما در عمل ثابت ميشد كه بسي خطير و خطرخيزند. نقشه ما تهيه يك فيلم مستند به طور پنهاني (زيرزميني) درباره اوضاع نابسامان شيلي -كه روزبهروز بر وخامت آن افزوده ميشد- دوازده سال پس از استقرار ديكتاتوري ژنرال آگوستو پينوشه بود. نميتوانستم فكر ساختن چنين فيلمي را از سر به در كنم. تصويري را كه از وطنم در ذهن داشتم، در مه غربت و خاطرات گذشته گم كرده بودم. آن شيلياي كه من ميشناختم ديگر وجود نداشت؛ و يك فيلمساز براي بازيافتن وطني گمشده، هيچ راهي مطمئنتر از بازگشت به آن و به تصوير درآوردن آن در درون مرز در پيشروي ندارد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.