داستان كوتاه ايراني در دهه هشتاد به انتخابِ حسن ميرعابديني
در جستوجوي واقعيت
شرق: از معدود آنتولوژيهاي معتبر موجود در زمينه ادبيات داستاني يكي «هشتاد سال داستان كوتاه» است در دو جلد به انتخابِ حسن ميرعابديني كه شصت داستان كوتاه از آغاز ادبيات معاصر ما تا دهه هشتاد را دربر دارد. در ادامه اين كتاب اينك ميرعابديني سراغِ داستان كوتاه دهه هشتاد رفته است و منتخبي از اين دوران منتشر كرده است با عنوانِ «دهه هشتاد: داستان كوتاه ايراني». كتاب اخير شاملِ بيستوپنج داستان است از ميان انبوه داستانهايي كه طي دهه هشتاد در كتابها و مجلات منتشر شدند. ميرعابديني در مقدمهاش مينويسد: «برگزيدن داستانها مدتها وقت بُرد، عاقبت پس از بارها انتخاب و حذف، داستانهايي را در نظر گرفتم و، بهترتيبِ الفبايي نام نويسندگان، در اين كتاب مجموع كردم.» چنانكه ميرعابديني آورده است هر منتخب داستاني حاصل حس كنجكاوي و ذوق و سليقهاي خاص است. اين آنتولوژي از داستان ايرانيِ دهه هشتاد نيز حاصل پسندِ گردآورنده از داستان كوتاه و در عين حال معرف موجوديِ ادبي ما است. كتاب جز داستانهايي از بيستوپنج نويسنده معاصر، يك مقدمه دارد و يك يادداشت با عنوان «داستان كوتاه ايراني در سه نما». ميرعابديني در مقدمه بهسياقِ مرسوم شرحي نوشته است بر چگونگي گردآوري و انتخاب داستانهاي كوتاه، و متنِ «داستان كوتاه ايراني در سه نما» نيز گذاري است بر داستان كوتاه از قديم كه شكلِ افسانه و قصه پريان داشت تا دوران معاصر و شكلِ كنوني آن. ميرعابديني تبارِ داستان كوتاه را از موپاسان و چخوف و همينگوي و كارور پي ميگيرد تا ميرسد به داستان كوتاه فارسي كه در نظر او «يك مفهوم تاريخي است كه با تلاش نويسندگان متعدد پديدار شده، و از 1300 تا امروز، بسيار تغيير كرده و شكلهاي رواييِ گوناگون را آزموده است. شكلهاي روايي جهاني و برآمده از خلاقيت داستاننويسان برجستهاند، اما ريشه در گفتمان انديشگي و فرهنگيِ يك جامعه و سنت ادبيِ آن هم دارند. زيرا بوطيقاي ادبي هر جامعهاي بيانگر آن است كه مردم آنجا چه رويكردي به جهان و زندگي دارند، مناسباتشان با يگديگر چگونه است، و نحوه گذران خود را چهطور تعريف ميكنند. بهطوري كه فرمهاي رواييِ هر ملتي نوع نگاه آن ملت به هستي را بازتاب ميدهند.» بعد، ميرعابديني صورتبندي از دورههاي متفاوت داستان كوتاه ايراني بهدست ميدهد كه از نظر او سه دوره عمده دارد: نخستين مرحله، دوره زماني از انتشار چرند و پرند علياكبر دهخدا در نشريه صوراسرافيل (1286 ش) و يكي بود يكي نبودِ سيدمحمدعلي جمالزاده (1300)، تا خيمهشببازي اثر صادق چوبك (1324) را شامل ميشود. حاصل كار زياد نيست و جز اثر جمالزاده، شامل مجموعهداستانهاي زندهبهگور (1309)، سه قطره خون (1311)، و سايهروشن (1312) از صادق هدايت و چمدان اثر بزرگ علوي (1312) است. ميرعابديني همچنين اشاره ميكند به نقشِ مجلات در پاگرفتن و رشد نوعِ ادبي داستان كوتاه. دوره دوم داستاننويسيِ ايران از زمان انتشار داستانهايي از ساعدي و بهرام صادقي و گلشيري آغاز ميشود و با سخنراني پرويز ناتلخانلري همراه است در نخستين كنگره نويسندگان ايران بهسالِ 1325 كه داستان كوتاه را به عنوان يك نوع ادبي مستقل كنار انواع تثبيتشدهاي همچون رمان و نمايشنامه مينشاند. ميرعابديني داستاننويساني ازجمله چوبك و آلاحمد و ابراهيم گلستان و سيمين دانشور را متعلق به اين دوره دانسته است. دوره سوم نيز داستاننويسي بعد از انقلاب است كه بهقولِ حسن ميرعابديني به پژوهش در واقعيت و زبان گذشت و مبارزه با اقتدار واقعيت بهصورت جستوجوي واقعيت و شناخت كه محل ترديد واقع شد. در عينِ صورتبندي و فهرستكردنِ خصوصيات هر دوره، ميرعابديني با اشاره به محمدعلي سپانلو و دو آنتولوژيِ مهم او از داستانهاي ايراني، در چند سطر جانِ كلام خود را چنين مينويسد: «پيشگامان داستان كوتاه ايراني عمدتا عينگرايند. حال آنكه، نويسندگاني از قبيل چوبك و گلستان استعاريانديشاند. اگر اصطلاح محمدعلي سپانلو را به كار گيريم، آنان در بندِ بازآفريني واقعيت بودند و اينان تا حدودي به جستوجوي واقعيت ميروند. بنابراين بيش از آنكه مدعيِ خلق دنيايي قابل قياس با جهان واقعي باشند ميكوشند جهان داستاني خود را در مجاورت جهان بيروني برپا كنند: بهجاي ارائه نسخه بدلي از واقعيت، در فكر ايجاد فاصله با واقعيتاند.» بعد از اين مقدمه-نقدها كه در عينِ ايجاز صورتبندي دقيق از داستاننويسي ايران بهدست ميدهد، داستانهاي منتخب از بيستوپنج نويسنده آمده است، ازجمله فرخنده آقايي، محمدرحيم اخوت، كورش اسدي، پيمان اسماعيلي، آذردخت بهرامي، محمدرضا پورجعفري، محمد تقوي، محمود حسينيزاد، محمدرضا صفدري، شهرام مرادي، محمد كشاورز، حامد حبيبي، بهناز عليپور گسكري، محمد كلباسي و ديگران.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.