بررسي قتلهاي زنجيرهای در تئاتر اجتماعي ايران
ابراهيم بهجاي سعيد حنايي
رضا آشفته : قتلهاي زنجيرهاي يكي از موضوعات قابل پيگيري در تئاتر و سينماي جهان است و در ايران ما با توجه به پيشينه وجود چنين افرادي كه ديگر تعدادشان هم قابل شمارش است ميتواند بستر مطالعاتي را فراهم كند. بههرروي براي پيشگيري بايد شناختي از آن صورت گيرد و چهچیزی بهتر از هنر تئاتر كه بهتر از هر چيزي ميتواند بستر مطالعات آسيبهاي اجتماعي را فراهم كند. در ادامه به تعدادي از نمايشهاي ايراني اشاره ميكنم كه در آن قتلهاي زنجيرهاي بسترساز اتفاقات نمايشي شده است. پالتوي پشمي قرمز «پالتوي پشمي قرمز»، به كارگرداني افسانه ماهيان و بر اساس نوشتهاي از «نغمه ثميني»، ارديبهشت 91 در تالار سايه تئاتر شهر اجرا شد. آنها به ناچار از نامونشان حقيقي يك قاتل زنجيرهاي در مشهد به نام ساختگي ابراهيم بهجاي نام سعيد حنايي، قاتل زنجيرهاي مشهد بسنده كرده بودند. شخصيت ابراهيم نمايش «پالتوي پشمي قرمز» در ظاهر شباهتي به شخصيت «سعيد حنايي» دارد كه در مشهد مرتكب يكسري قتلهاي زنجيرهاي شد. او تعدادي از زنان روسپي را كشت، اما گويا در اين اجرا اين شباهت خوشايند نبوده، بنابراين اين شباهت كاملا از بين رفته است، چراكه در رفتار سعيد حنايي به ظاهر باوري مذهبي دخالت داشته، اما در اين اجرا اين شباهت از بين رفته است. مردي كه راننده تاكسي است، زنان قرمزپوش را زنان بدكاره تلقي ميكند. حالا او خانم دكتر سيما وكيلي را به اشتباه سوار ميكند كه او يك پالتوي قرمز از شوهرش هديه گرفته است. اين ديدار به ايجاد زخم و خراشي در صورت اين زن بختبرگشته منجر ميشود، اما اين سرآغاز سوءتفاهمي براي شوهر اين خانم دكتر خواهد بود كه اين رابطه را به جدايي ميكشاند. ابراهيم هم از كرده خود پشيمان است و براي گرفتن حلاليت، هاجر، همسرش، را سروقت دكتر وكيلي فرستاده است. خانم دكتر با يك رابطه عاطفي و اينكه خودش در بهدنياآمدن فرزندش آستين بالا ميزند، بخشش خود را اعلام ميكند. در دنياي درام لازم است ما بدانيم با چه انگيزهاي اين اتفاق دارد در صحنه ميافتد، اما حذفيات زياد و كمرنگشدن انگيزه قتلها مانع از درك صحيح اين قتلهاي زنجيرهاي توسط ابراهيم خواهد شد. هرچند در اينجا اشارهاي هم به زدن كيف و از اين موارد ميشود كه نميتواند يك انگيزه پويا و مؤثر در سروسامانگرفتن درام «پالتوي پشمي قرمز» شود. يك دقيقه سكوت محمد يعقوبي در سال 80 نمايش «يك دقيقه سكوت» را بر مبناي قتلهای زنجيرهاي افراد خودسر اطلاعات منسوب به سعيد امامي به صحنه آورد؛ نمايشي كه هنوز هم به لحاظ متن و اجرا بهترين كار محمد يعقوبي است كه بعد از او هم چند كارگردان ديگر نيز آن را در ايران و حتي خارج از ايران به صحنه بردند. در نمایشنامه «یک دقیقه سکوت» درام بر پایه دو روایت نمایشی همسو و موازی شکل میگیرد. روایت اول تحلیل صرف درباره شرایط زندگی آدمهای جامعه ایرانی ـ از سال 56 تا پاییز 77 ـ است و روایت دوم زندگی یک نویسنده به نام سهراب و همسرش «هستی» و دخترش «دنیا»ست که سرانجامی جز قتل در انتظار او نیست و با ناتمامماندن روایت اول که توسط سهراب در حال نگارش است، بهگونهای منطقی و درعینحال غیرمنتظره روایت دوم و سرآخر کلیت متن و اجرای آن ناتمام باقی میماند. بنابراین همین نافرجامماندن «یک دقیقه سکوت» ضربه و شوک روانگردانی را بر پیکره ذهنی تماشاچی وارد میکند تا ضمن ادای سکوت و احترام برای روح سهراب، بنابر تفکر جاری در متن و تلاقی آن با تفکر خاص خویش درباره آینده بهتر و شرایط متساوی و ضابطهبند وارد اندیشه شود. درعینحال بیفرجامی متن به دلیل نامعلومبودن شرایط رو به جلوی اوضاع جامعه است. به عبارت دیگر دنیای متن محمد یعقوبی منطبق با دنیای خارجی - آنچه دیگران و خود نویسنده در حال لمسکردنش هستند- و برگرفته از شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی زمانه حاضر است. باغبان مرگ نمایش «باغبان مرگ» نوشته محمد چرمشیر و به کارگردانی آروند دشتآرای از تولیدات پیشین کمپانی هنرهای اجرائی «ویرگول»، سال 92 در سالن شمس و سال 95 در تماشاخانه سمندريان روي صحنه رفت. داستان نمایش مربوط به قاتل زنجیرهای دهه 50 با نام آلبرت کامبرن است که 25 زن را به قتل میرساند و در حرکت جالب و مبتکرانهای آنها را در باغچه خانهاش به صورت مجسمه درست میکند. این قاتل هیچ خبرنگاری را برای مصاحبه نمیپذیرد. دو هفته مانده به اعدامش میپذیرد که با یک خبرنگار زن آمریکایی مصاحبه کند و بهعنوان آخرین اثر هنریاش با تکنیک عجیبی که در نمایش خواهید دید، او را مسموم کرده و در نامهای مینویسد شما را بهعنوان آخرین اثر هنریام مسموم کردم. در داستان اصلی این خانم نمیمیرد و چرمشیر گفتوگوی میان خانم تریسی و کامبرن را نوشته است. او این متن را با تم جرم و جنایت نوشت. غلامرضا لبخندي نمایش «غلامرضا لبخندی» به نویسندگی و کارگردانی کهبد تاراج درباره خفاش شب است. خفاش شب نام مستعاري است براي يك قاتل زنجيرهاي كه به دليل خوفناكشدن قتلهايش در دهه 70 اين نام مستعار را به او دادند و هنوز هم براي ايجاد رعب و وحشت از نام خفاش شب استفاده ميشود. غلامرضا خوشرو معروف به خفاش شب از معروفترین قاتلان زنجیرهای ایران بود. او قتلهای زنجیرهای خود را که همراه با سرقت و تجاوز جنسی بود، از سال ۱۳۷۱ در تهران آغاز کرد. یک بار در سال ۷۱ دستگیر شد؛ ولی از چنگ مأموران گریخت و در بار دوم در سال ۱۳۷۶ دستگیر و به اتهام ۹ فقره قتل اعدام شد. البته او در دادگاه تنها به یک مورد سرقت ماشین و تقسیم اموال مسروقه اقرار کرده و قتلها را کار شخصی به نام حمید رسولی میدانست. در نخستین روز از آذر سال ۱۳۴۳ در یکی از روستاهای فاروج به دنیا آمد. او در تهران ازدواج کرد؛ اما در پی بداخلاقیها از همسرش جدا شد و به خراسان بازگشت. در سال ۱۳۶۱ به اتهام سرقت در نیشابور دستگیر شد و بعدها نیز به اتهام جاسوسی برای روسیه که خود آن را عنوان کرده بود، زندانی شد. در سال ۱۳۷۱ بار دیگر غلامرضا خوشرو به تهران آمد و این بار بود که تا هنگام دستگیری، قتلهای زنجیرهای خود را آغاز کرد. او با پوشیدن لباس سیاه و سرقت یک خودرو، مسافرکشی میکرد. او پس از سوارکردن دختران جوان و زنان آنان را به محل خلوتی میکشاند و پس از سرقت وسایلشان و آزار آنان طعمههای خود را به قتل میرساند؛ سپس اجساد آنان را در محل خلوتی میسوزاند. او بارها دستگیر شده بود؛ اما با دادن نامهای مختلف بارها مأموران را فریب داده بود. در سال ۱۳۷۱ به دنبال شکایت چند دختر جوان مبنی بر اینکه دو مرد پس از سوارکردن آنها بهعنوان مسافر، طلاها و پولهایشان را سرقت کرده و برخی را نیز مورد تجاوز قرار دادهاند، مأموران تحقیقات گستردهای را آغاز کردند و پس از چند روز تعقیب و مراقبت و در یک درگیری مسلحانه دو نفر را که اقدام به این اعمال جنایتکارانه کرده بودند، دستگیر کردند. این دو نفر به نامهای علی کریمی و غلامرضا خوشرو که آن زمان خودش را مراد نادری معرفی کرده بود، در بازجویی به چندین فقره تجاوز و سرقت مسلحانه اعتراف کردند. غلامرضا خوشرو همان سال و در هنگام مراجعه به دادگاه با فریب مأموران محافظ گریخت؛ ولی رفیقش علی کریمی در اسفند همان سال به دار مجازات آویخته شد. خوشرو ۹ زن را به قتل رسانده است؛ اما گروه اجرائي در این نمایش به سه قتل او میپردازند. درصورتیکه میخواستند همه قتلهای این قاتل زنجیرهای را به نمایش بگذارند، این اثر بسیار تلخ میشد؛ بنابراین كارگردان تصمیم گرفت به سه قتل او در این اثر بپردازد. طراحی صحنه رئال است و پیکان سفیدرنگ و سوخته شخصیت اصلی را به دو قسمت تقسیم کردهاند؛ جلوی ماشین یک سمت و عقب خودرو سمت دیگر صحنه است. کشتارها دیده نمیشود و نمایش فضا محور و با آمبیانس است. بازيگران يكبهيك به صحنه ميآيند و ميروند و فقط بازيگر نقش غلامرضا خوشرو در داخل يك پيكان سفيد است. اينها دارند روايت خود را از لحظات پيش و زمان برخورد و حتي پس از آن روايت ميكنند. قاتل به روش خود و مقتولان و افراد خانوادهشان نيز به شیوه خود از اين قتلها ميگويند. نمايش از اين مواجهه دور و نزديك شكل ميگيرد و با آنكه زمینه اتفاقات واقعگرايانه به نظر میرسد؛ اما جنس ارائه و فضاسازيها كاملا حالت اكسپرسيونيستي دارد و انگار جمعي از مردگان در صحنه حاضر هستند. از آن سو نيز پيگيري پرونده و مرور كارنامه نيز با اولشخص خيالي است و شايد او زمين است كه از اين ستم رواداشته آدمها به همديگر به ستوه آمده؛ اما دلش به اندازه مقتولان براي قاتل هم ميسوزد. این نمایش از ۱۸ فروردین ساعت ۱۹:۱۵ در سالن استاد سمندریان تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه رفته است و بازیگران این نمایش تینو صالحی، بهروز پناهنده، الهام شعبانی، غزاله جزایری، لبخند بدیعی، رضا بهرامی، حمید ملاحسینی، سمیه برجی، نجلا نظریان، مسعود انتظاری و غزاله رشیدی هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.