دیدنِ نادیدنی
مشاهده نخستین تصویر واقعی از افق رویداد یک سیاهچاله
حسن فتاحی*
روز چهارشنبه، دهم آوریل 2019، در تاریخ علم مدرن روزی مهم بود. با اعلام قبلی، دانشمندان کارگروه تلسکوپ افق رویداد، موسوم به ایوِنت هورایزِن تلسکوپ یا EHT، موفق شدند با بهرهگیری از هشت تلسکوپ رادیویی که در چند نقطه زمین پراکندهاند، با تکنیک تداخلسنجی، تصویری با توان تفکیک بسیار بالا در طول موج رادیویی، از یک سیاهچاله اَبَرپرجرم تهیه کنند. این تصویر، نخستین تصویر واقعی از افق رویداد یک سیاهچاله است که بشر دیده. برای درک اهمیت این تصویر ابتدا باید بدانیم
سیاهچاله چیست؟ سیاهچاله شیئی متراکم و فشرده در فضاست که زیر نیروی گرانشی خودش تا به آن رمبیده است که سرعت گریز از آن در مرز افق رویدادش برابر سرعت نور و در داخل افق رویداد بیش از سرعت نور است. به زبان دیگر سیاهچاله آنچنان چگال است که نور یا تابش دیگری امکان گریز از آن را ندارد. مرز سیاهچاله که افق رویداد نام دارد، سطحی در فضاست که بسته به جرم سیاهچاله شعاع مشخص و قابلمحاسبهای دارد و میدان گرانشی در مرز افق رویداد به مقدار بحرانی میرسد؛ آنچنانکه اگر چیزی؛ چه به بزرگی سیاره زمین و چه به کوچکی فوتون، ذراتی که نور از آن تشکیل شده، از مرز افق رویداد عبور کند، هیچ راه گریزی به جهان بیرون از سیاهچاله ندارد. از آنجایی که سیاهچالهها هیچ تابشی از خود ندارند، بنابراین تهیه تصویر از آنها غیرممکن است؛ اما اخترشناسان دریافتند که برای مشاهده مستقیم افق رویداد یک سیاهچاله نیازمند تلسکوپی به قطر تقریبی کره زمیناند، بنابراین از آرایهای از تلسکوپها استفاده کردند تا بعد از سالها جمعآوری داده، پردازش و دیگر کارهای فنی، نخستین تصویر از افق رویداد یک سیاهچاله را ارائه کنند. تا پیش از این هرآنچه از سیاهچالهها میدیدیم شبیهسازیهایی با فناوری ردیابی پرتو بود. سیاهچالهای که اخترشناسان توانستهاند از آن تصویر تهیه کنند، در فاصله 55 میلیون سال نوری از ما واقع شده است؛ یعنی اگر نور با سرعت 300 هزار کیلومتر در ثانیه طی مسیر کند، 55 میلیون سال طول میکشد تا به ما برسد. معنای دیگر این عدد چنین است. اخترشناسان در حال مشاهده تصویر سیاهچالهای در 55 میلیون سال پیش هستند. این سیاهچاله در کهکشان M-87 واقع در صورت فلکی ویرگو یا سنبله است. سیاهچاله در مرکز کهکشان واقع شده و محاسبات نشان میدهند قطر مرکز سیاهچاله، با قطر منظومه شمسی برابری میکند. چیزی در حدود شش میلیارد کیلومتر یا 40 برابر فاصله زمین تا خورشید. جرم سیاهچاله هم 6.5 میلیارد برابر جرم خورشید است. برای درک بزرگی این عدد کافیست بدانیم جرم خورشید10301.98 کیلوگرم است. حالا این عدد را در 6.5 میلیارد ضرب کنید. شاید از خودتان بپرسید حلقه هلالگونِ بسیار روشن و نامتقارن که دور سیاهچاله دیده میشود، چیست؟ این حلقه درخشان به زبان ساده گازهایی هستند که با سرعت بالا به سمت سیاهچاله کشیده میشوند. گازها در مسیری مارپیچ درون سیاهچاله فرومیریزند و دمای ذرات آن بالا و بالاتر میرود و افزایش دما باعث تابش میشود. اندازه و شکل این حلقه هلالگون کاملا با پیشبینیهای نظریه نسبیت عام اینشتین تطابق دارد. برای بررسی سیاهچالهها باید از نسبیت عام کمک گرفت. بیاغراق یکی از پیروزمندان نخستین تصویر از سیاهچاله آلبرت اینشتین است که در حدود صد سال پیش نظریه نسبیت عام را ارائه کرد و این تصویر ماندگار برگ برنده دیگری برای اوست. * عضو هیئت تحریریه فصلنامه نقد کتاب علوم محض و کاربردی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.