|

گزارش خبرنگار «شرق» از خطری که خوزستان را تهدید می‌کند

جدال با سیلاب

ليلا مرگن: مجموع بارش‌هاي هشت استان كشور، به سمت دشت سيلابي خوزستان روانه مي‌شود و شرايطي را براي زندگي مردم رقم مي‌زند كه اين روزها شاهد آن هستيم. مردم خوزستان نه تنها چشمشان به آسمان استان خودشان است، بلكه بارش‌‎هاي هشت استان مجاور كه سرشاخه‌هاي رودخانه‌هاي جاري در اين استان در آنها واقع شده است را رصد مي‌كنند زيرا بارندگي در استان‌هاي مجاور مي‌تواند سيلابي بزرگ را به سمت آنها روانه كند. سدهايي كه اين روزها سدسازان تمام‌قد از ساخت آنها دفاع و حتي تلاش مي‌‎كنند از آب سيلابي كه دوره بازگشت 200ساله داشته، كره انتقال آب و ساخت سد بيشتر را بگيرند، الگوي حركت سيلاب در خوزستان را تحت تأثير قرار داده است و شهرهايي كه سال‌های سال با سيل سازگار شده و تمدني چند هزارساله دارند را در معرض خطر جدي قرار داده است. الگوي توسعه در استان خوزستان متناسب با تغييرات ايجادشده در الگوهاي جديد سيلاب‌ها طراحي نشده است. خشك‌سالي‌هاي مداوم دست مسئولان استاني را براي تعرض به مسيل‌ها، رودخانه‌ها و... باز گذاشته و با حذف بودجه لايروبي و ساماندهي رودخانه‌ها، زندگي مردم به‌شدت در معرض خطر قرار گرفته است. حالا همين مردم قصد ندارند در مقابل سيل تسليم شوند و با وجود هشدارهاي مكرر، حاضر به ترك خانه و كاشانه خود نيستند. آنها با سنگرسازي در حاشيه كرخه، تلاش مي‌كنند آب بیشتري را از بستر اين رودخانه عبور داده و به سمت هورالعظيم هدايت كنند. پیش‌بینی‌های هواشناسی حاکی از آن است که خوزستان تا نیمه اردیبهشت در معرض سیلاب‌های احتمالی استان‌های همجوار قرار دارد. صحنه اين روزهاي خوزستان شبيه به روزهاي جنگ است. تانك‌هايي در نزديكي بندهاي خاكي مستقر شده‌اند تا به‌موقع براي انهدام اين بندها به كار گرفته شوند. مردم در جدال با سيلاب، زير بار تصميمات مسئولان نمي‌روند و تلاش مي‌كنند با پركردن كيسه‌ها از خاك و ايجاد يك سنگر طولاني، ميزان آب‌گذري رودخانه كرخه را افزايش دهند تا آب اين رودخانه به سمت هورالعظيم (يكي از تالاب‌هاي مهم اين استان) سرازير شود و در آنجا آرام بگيرد. استان خوزستان كه دشتي سيلابي است، تمدن و توسعه شهرهای آن بر اساس داغ‌آبي شكل گرفته كه از هزاران سيل جاري‌شده در اين سرزمين، بر صورت اين دشت ظاهر شده است. مردم با توجه به تجربه پدرانشان، ياد گرفته‌اند كه در مسير سيلاب‌هاي طبيعي خانه نسازند و كسب‌وكارشان را در جايي بنا كنند كه سيلاب به آن گزندي وارد نكند. اما حالا كه سدها الگوهاي سيلابي منطقه را تغيير داده است، مردم هم سردرگم شده‌اند و نمي‌دانند الگوهاي زندگي خود را چگونه متناسب با اين شرايط تغيير دهند. براي همين وقتي كه از نخستين روزهاي سال جديد به مردم هشدار داده شد كه بايد منازل خود را تخليه كنند، آنها زير بار اين هشدارها نرفتند و تصميم گرفتند با سيلابي كه تجربه زيسته هزاران ساله پدرانشان است، مبارزه كنند و نگذارند شهرهاي آنها زير آب برود. آنها حتي با فشار نيروهاي يگان ويژه‌ هم به سنگرسازي خود ادامه مي‌دهند و حاضر نيستند منطقه را ترك كنند. 2حوضه آبريز بحراني استان خوزستان پنج حوضه آبريز دارد. آب جاري در حوضه آبريز كرخه از استان‌هاي ايلام، كرمانشاه و بخشي از لرستان به سمت خوزستان روانه مي‌شود. حوضه آبريز دز بين خوزستان و لرستان مشترك است. حوضه كارون از استان چهارمحال‌وبختياري تأثير مي‌گيرد و حوضه مارون و زهره هم با استان كهگيلويه‌ و بويراحمد مشترك. آب ورودي به خوزستان در نهايت به خليج‌فارس، تالاب شادگان و هورالعظيم سرازير مي‌شود. استاني كه به‌شدت از استان‌هاي هم‌جوار خود تأثير مي‌گيرد، ناگزير است براي برنامه‌ريزي در زمينه سيل، چشمش به آسمان استان‌هاي ديگر هم باشد. ستار نوري‌راد، مدير دفتر ايستگاه‌هاي سنجش و مركز مونيتورينگ سد آب و برق خوزستان، در گفت‌وگو با «شرق»، بیان مي‌كند: آب هشت استان به سمت خوزستان سرازير مي‌شود. به همين دلیل يك سيستم رصد براي هشت سد داخل استان خوزستان و برخي سدهاي استان هم‌جوار ايجاد كرده‌ايم. او مي‌گويد: در استان‌هاي ديگر و استان خوزستان ايستگاه برف‌سنجي، باران‌سنجي، تبخيرسنجي، هيدرومتري و... نصب كرده‌ايم تا بتوانيم وقوع سيلاب‌ها را پيش‌بيني كنيم. به گفته نوري‌راد، در‌حال‌حاضر وضعيت دو حوضه كرخه به دليل ورود سيلاب كشكان و گل‌گهر به سد كرخه و حوضه دز به دليل بارش‌هاي بالادست، بحراني است. او ادامه مي‌دهد: با افزايش خروجي آب دز براي حفظ ايمني سد، منطقه شعيبيه دچار آب‌گرفتگي شده است. در حوضه كرخه هم وضعيت به همين شكل است. سدهاي حوضه كارون هم در حال پرشدن است. آن‌طور كه مدير دفتر ايستگاه‌هاي سنجش و مركز مونيتورينگ سد آب و برق خوزستان عنوان مي‌كند: همه اتفاقات سدهاي مرتبط با استان خوزستان در يك صفحه الكترونيكي رصد مي‌شود. بر اساس دبي رودخانه و ميزان خروجي سدها اطلاعات لازم به مسئولان استاني ارائه مي‌شود تا آنها هم با توجه به پهنه‌بندي سيل، تصميم بگيرند كه آيا بايد منطقه‌اي تخليه بشود يا نه. وتوي برخي تصميمات مركز مانيتورينگ استان خوزستان اتاقي كوچك با دو رديف صندلي براي پذيرش شش كارشناس است. از دو اتاق مجاور براي جلسات كارشناسي و تصميم‌گيري در زمينه خروجي آب سدها استفاده مي‌شود. در اين اتاق تصميم مي‌گيرند که چقدر آب از سدها رها شود. پيش‌بيني مي‌كنند كه تبعات رهاسازي آب از سدها چيست و كدام شهرها ممكن است زير آب بروند و بر اساس پيش‌بيني‌ها، پيشنهاد مي‌دهند كه كدام سيل‌بندها در مسير رودخانه‌هاي مختلف بايد شكسته شود تا حجم آب رودخانه‌هاي جاري در استان كاهش يابد و خسارات ناشي از سيلاب به حداقل برسد. خروجي تصميمات هرچه باشد، به ستاد بحران ارجاع داده مي‌شود. البته در ستاد بحران كساني هستند كه تصميمات كارشناسانه ارائه‌شده را وتو كنند. تصميمات نهايي در ستاد بحراني بر اساس محاسبات اقتصادي مد منظر مسئولان استان گرفته مي‌شود؛ محاسباتي كه با خواست و نظر مردم همراه نيست و با مقاومت‌هاي مردمي مواجه مي‌شود. مقاومت مردم در برابر تخليه منازل اگرچه مسئولان استاني به مردم بخش‌هايي از خوزستان كه در حاشيه كرخه و دز هستند، هشدار داده‌اند كه بايد خانه و كاشانه خود را ترك كنند و به نقطه ديگري بروند، اما مردم حاضر به ترك محل زندگي خود نيستند. مردم مي‌گويند كه اين اولين‌بار نيست كه درگير سيل شده‌اند و مي‌توانند در برابر آن ايستادگي كنند. «حميديه»، «رفيع» و جاهاي ديگري كه اين روزها درگير سيل شده‌اند، از سيلاب‌هاي گذشته جان سالم به در برده بودند و اساسا نحوه زندگي آنها بر اساس وضعيت سيلاب‌ها طراحي شده بود؛ زيرا وقتي عكس‌هاي هوايي را نگاه مي‌كنيد، محل سكونت مردم بر اساس داغ‌آب‌هاي باقي‌مانده از سيلاب‌هاي هزاران ساله منطقه طراحي شده است. اما چه شد كه سيل اين سال‌ها، زندگي مردم رفيع را كه خانه‌هاي آنها روي ارتفاع ساخته شده بود (تا از خطر سيل در امان بمانند)، تهديد مي‌كند؟ مردم حميديه چرا درگير سيل شده‌اند و آيا سيلابي كه اين روزها جاري شده است، همان مسير هزاران ساله سيلاب‌هاي طبيعي است؟ واقعيت اين است كه با سدهايي كه در خوزستان ساخته شده‌اند، مسير حركت سيلاب‌ها را تغيير داده‌اند. با توجه به اين واقعيت، بايد مطالعات مناسب انجام مي‌شد و بر اساس آن، الگوي توسعه در خوزستان پايه‌ريزي مي‌شد اما به جاي انجام اين مطالعه، نه تنها به الگوي جديد پخش سيلاب توجه نشده است، مسئولان استاني هم با توجه به يك دوره خشك‌سالي، به هر نحوي كه دلشان مي‌خواسته به بستر رودخانه‌ها و مسيل‌هاي خوزستان تجاوز كرده‌اند و به مردم مجوز ساخت‌وساز داده‌اند. حالا آن بخش‌هايي كه بدون توجه به توصيه‌هاي كارشناسي و حريم رودخانه‌ها ساخته شده است، زير آب رفته و زمينه نارضايتي مردم را فراهم كرده است. لايروبي‌نشدن رودخانه‌ها به دليل نبود بودجه، ظرفيت آب‌گذري رودخانه‌ها را كاهش داده است و اثرات سيلاب در خوزستان را تشديد كرده است. در اين شرايط يكي سدها را ناجي خوزستان معرفي كرده و به دنبال ساخت سد بيشتر است و آن ديگري سعي مي‌كند تقصير سيلابي را كه دوره بازگشت آن 200 ساله تعيين شده و انسان به‌سادگي قادر به مقابله با آن نيست، به گردن يك مجموعه بيندازد تا بتواند در وقت مقتضي مسئولانش را محاكمه كند. سنگرسازي با دستان خالي مردم حاشيه رودخانه كرخه كه بارها اخطار تخليه سيل از مسئولان دولتي دريافت كرده‌اند، صحنه را خالي نكرده‌اند. مردم روستاي «شبيشه» از توابع حميديه استان خوزستان با ديگر روستايياني كه در اين شهرستان زندگي مي‌كنند، دست‌به‌دست هم داده‌اند تا ديواره‌اي از كيسه‌هاي خاك، به طول چهار كيلومتر و به ارتفاع دو متر بسازند. به اين ترتيب آب رهاسازي‌شده از سد كرخه كه چند متري در بستر رودخانه گسترده شده، در همان بستر رودخانه باقي خواهد ماند و به سمت خانه‌هاي آنها نمي‌آيد بلكه به طرف هورالعظيم سرازير مي‌شود. مردم روستاي شبيشه مي‌گويند كه دولت قصد نداشته تأسيسات نفتي موجود در هورالعظيم را زير آب ببرد اما مقاومت آنها و ساخت اين ديواره‌هاي خاكي باعث شده آب به سمت هورالعظيم برود. با افزايش حجم آب در هورالعظيم، خودبه‌خود تأسيسات نفتي هم زير آب رفته است. آنها كه يك هفته است در حال پركردن كيسه‌هاي خاك براي سنگرسازي در مقابل سیل هستند، تمام مزارع و باغات خود را از دست داده‌اند و اين سيل‌بند، فقط قرار است خانه‌هاي آنها را از گزند اين بلاي طبيعي محفوظ بدارد؛ زيرا اگر خانه‌هايشان كه حاصل يك عمر زحمت است، تخريب شود، ديگر جايي براي زندگي نخواهند داشت.روستاييان شبيشه كه سبزي و صيفي توليد مي‌كردند، محصولات خود را علاوه‌بر صادرات به كشورهای حاشيه خليج‌فارس، به بازار اهواز هم مي‌فرستادند و با وجود آنكه با بارش‌هاي مناسب اخير، محصول خوبي در زمين‌هايشان توليد شده بود، اما سيل همه اين سرمايه را از آنها گرفته است. ساكنان شبيشه مي‌گويند كه اطلاعات ستاد غلط است، زيرا به مردم اعلام شده كه سطح آب كرخه در حال فروكش‌كردن است، اما مردم شاخص كنار آب گذاشته‌اند و با چشمان خود مي‌بينند كه سطح آب هر روز بالاتر مي‌رود. آنها معتقدند كه براي اين حجم آب نياز به هفت روز زمان دارند تا ديواره خود را بالاتر ببرند، اما چنين زماني در اختيار ندارند. نگراني از جبران خسارات در حميديه سفلي هم روستايياني كه روستايشان به‌طور كامل زير آب رفته است و عموما از عشاير منطقه هستند، به ياري مردم شهر حميديه شتافته‌اند تا با سنگربندي مانع ورود آب به شهر حميديه شوند. بخشي از عشاير منطقه همان‌طور كه در حال پركردن كيسه‌هاي خاك هستند، دغدغه‌هاي خود را هم مطرح مي‌كنند. جبر بيت‌سياح كه از اهالي حاشيه شادگان است، به «شرق» مي‌گويد: امسال مي‌توانستم در هر هكتار 10 تن گندم برداشت كنم، چون بارش‌ها خوب بود، اما بيمه ندارم. خسارات سيل 95 را هم دريافت نكرده‌ام. حسين بيت‌سياح، يكي ديگر از افرادي است كه از كمبود امكانات و نبود خاك براي تكميل سنگربندي اهالي در مقابل سيل گله دارد. او به «شرق» مي‌گويد: يك معدن خاك در همين نزديكي است و معدن متعلق به شهرداري است، اما به ما مي‌گويند تا پول ندهيد به شما خاك نمي‌دهيم. دولت ماشين‌آلات سنگين به اهالي نمي‌دهد، به همين دليل ساخت اين سيل‌بندها به طول انجاميده است. يك شركت خصوصي از رامهرمز هم براي كمك به مردم حميديه، ماشين‌آلات سنگين به منطقه اعزام كرده است، اما رانندگان اين ماشين‌آلات سنگين از عدم تأمين خاك گله دارند و مي‌گويند نخاله‌هاي ساختماني را براي پركردن كيسه‌ها به ورودي شهر حميديه منتقل كرده‌اند. بلاتكليفي اراضي زراعي اجاره‌اي دسترسي به بخشي از روستاهاي خوزستان قطع شده و اين روستاها را آب فراگرفته است. روستاي صنديحه يا قاسم ضامن يكي از اين روستاهاست كه براي رسيدن به آن بايد از قايق يا تراكتور استفاده شود. ساكنان روستاي صنديحه كه خانه و كاشانه آنها زير آب رفته است، به‌شدت نگرانند كه سرنوشت آنها چه خواهد شد. آنها كه به كشت هندوانه، صيفي‎‌جات و گندم مشغول بوده‌اند، به دليل بارش‌ها محصول خوبي توليد كرده‌اند، اما سيل همه را با خود برده است. فقط آن بخشي كه دامدار بودند، توانسته‌اند سرمايه خود را با كمك ديگر اهالي جابه‌جا كرده و نجات دهند. دولت براي برآورد خسارت به آنها مراجعه نكرده است و مردم معتقدند كه فقط مسئولان دولتي براي تهيه فيلم و عكس به سمت اين روستا مي‌آيند.ساكنان روستاي صنديحه و يك روستاي ديگر كه درمجموع 200 خانوار را شامل مي‌شود، روي ارتفاعات مجاور روستاي خود ساكن شده‌اند و چشمشان به كمك‌هاي مردمي است. هلال‌احمر هم فقط 20 چادر در اختيار آنها قرار داده است. صادق، از اهالي روستاي صنديحه مي‌گويد زمين زراعي استيجاري در اختيار داشته است. 20 ميليون تومان اجاره زمين را به مالك داده و حالا هيچ محصولي ندارد. چون زمين اجاره‌اي بوده است، اگر دولت بخواهد خسارتي هم بپردازد، اين جبران خسارت شامل حال او نمي‌شود.به گفته صادق، افراد زيادي در اين منطقه زمين‌هاي زراعي را اجاره مي‌كنند و تكليف پرداخت غرامت به اين افراد مشخص نيست. اردوگاه‌ها، پناهگاه زنان و بچه‌ها مردان در شهرها و روستاها باقي مانده‌اند تا با ساخت سنگر در مسير آب، مانع تخريب خانه‌ها شوند و زنان و بچه‌ها را به اردوگاه‌ها منتقل كرده‌اند. هزارو 700 نفر از زنان و بچه‌هاي شهرستان حميديه در اردوگاه ثامن‌الائمه متعلق به تيپ خراسان سپاه مستقر هستند و مسئولان قرارگاه پيش‌بيني مي‌كنند تا 20 فروردين‌ماه، جمعيت ساكن در اردوگاه به سه هزار نفر برسد، زيرا روستاهاي بيشتري در معرض تهديد سيل قرار مي‌گيرند. اين اردوگاه كه در زمان جنگ خدمات لجستيكي ارائه مي‌كرده، بعد از جنگ براي اسكان كاروان‌هاي راهيان نور استفاده مي‌شده است. زنان ساكن در اردوگاه از وضعيت بهداشتي آن ناراضي هستند. حميده عداوي به «شرق» مي‌گويد پوست فرزندش به‌خاطر گزش حشرات آسيب ديده، اما پزشك متخصص پوست در اردوگاه حضور ندارد كه فرزندش را درمان كند.برخي از ساكنان اردوگاه مي‌گويند كه در فرصت اعلام‌شده بخشي از لوازم منزل خود را تخليه كرده و اين وسايل را به انبار سپاه تحويل داده‌اند. تلفات انساني نداشتيم عدنان الوان‌پور، بخشدار مركزي شهرستان حميديه كه در محل اردوگاه ثامن‌الائمه حضور دارد، در گفت‌وگو با «شرق» از نبود تلفات انساني در اين شهرستان خبر مي‌دهد و با اشاره به افزايش خروجي سد كرخه عنوان مي‌كند: 10 تا 11 روستا درگير سيل شده‌اند كه پنج الي شش‌هزار نفر سكنه داشته‌اند.به گفته الوان‌پور، از يك هفته تا 10 روز قبل از سيل با مردم براي تخليه مناطق صحبت شده است، اما آنها حاضر نيستند منازل خود را تخليه كنند.او ادامه مي‌دهد: تمام روستاهاي در معرض سيل تاكنون تخليه شده‌اند و اگر دبي رودخانه كرخه افزايش يابد، بسياري از مناطق زير آب خواهند رفت. اين مقام مسئول مدعي مي‌شود: براي انتقال دام مردم روستايي، امكانات لازم تأمين شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.