|

خط‌هاي گچي

توفان گرکانی - جامعه‌شناس

میلان کوندرا می‌گوید تفاوت رمان و داستان در این نکته است که رمان، هستی‌شناسانه است و داستان این‌چنین نیست. این تعریف بسیار ساده از واژه و تجربه نه چندان ساده انتولوژیک یا هستی‌شناسانه، می‌تواند به نوعی بیان هنری اطلاق شود که هستی ما را دگرگون کرده و ما را دستخوش حس‌هایی می‌کند که به تحولاتی در «وجود» و نوع «بودنمان» منجر خواهد شد. حال، آیا نمایش «سقراط»، به نویسندگی و کارگردانی حمیدرضا نعیمی، از این دست تجربیات نیست؟ آیا این نمایش به ما یادآوری نمی‌کند که پرداختن به مباحث مطرح روز، الزاما به قالب‌های نو نیاز ندارد و آنچه همچنان باید به چالش کشیده شود، همانا «خط‌های گچی» است که سنت را از مدرنیته جدا می‌کند؟ سقراط و روش گفت‌وگو از طریق پرسش که به نام او در تاریخ فلسفه ثبت شده است، برای بسیاری از ما ناآشنا نیست اما چه‌بسا که منِ نویسنده این مطلب هم، بدون یادآوری‌های نعیمی در طول نمایش، این علامت پرسش‌ها در انتهای جملات پیشین را با یک «بدون تردید» در ابتدای جمله‌ها جایگزین می‌کردم!

هنر حمیدرضا نعیمی این است که اندیشه و سرنوشت اندیشه و شخص سقراط را در چارچوب «تئاتر» به معنای یونانی و جاافتاده‌اش در سنت یونانی/غربی، به ما یادآوری می‌کند؛ او برای این کار از همه ابزارهای این سنت به‌خوبی استفاده کرده و ما را با جملات و حرکات پیچیده، پرمدعا و به‌اصطلاح روشن‌فکرانه باب روز، خسته و سرخورده نمی‌کند، بلکه همه عوامل را در جهت سرگرمی و لذت تماشاچی به کار می‌گیرد، هر چند از منظور اصلی نیز هرگز غافل نمی‌ماند: نقش‌آفرینان، با آوای خوش، حرکات موزون دلپذیر، ورزش‌های مدرن، موسیقی و شعر از سیاست، قانون و فرهنگ می‌گویند و وظایف شهروندی را به تماشاچیان یادآوری می‌کنند... موسیقی همراه با همسرایان/ تک‌سرایانی غیرمعمول که در سنت یونان باستان، نقش افکار عمومی را ایفا می‌کردند و از دلنگرانی‌ها و رازها می‌گفتند، در اینجا به زبانی ناآشنا می‌خوانند و «گوش نامحرم» را جای «پیغام سروش» نمی‌دانند و رمزگشایی و تأویل را به عهده خود آنها می‌گذارند و ما را در مقابل یکی از هستی‌شناسانه‌ترین پرسش‌ها قرار می‌دهند: در پسِ یکی از بی‌آبروترین محکمه‌ها و حکم‌های تاریخ غرب، چه راز و چه پیامی نهفته است؟ حکم مرگ انسانی که همچنان پس از گذشت قرن‌ها ما را به پرسش از باورهای جاافتاده و به‌چالش‌کشیدن آنها دعوت می‌کند و دفاع از آزادی اندیشه! نویسنده و کارگردان نمایش «سقراط»، وفادار به سنت نمایش یونانی و وفادار به سقراط، از تماشاگر انتظار «دانستن» ندارد اما امیدوار است با آنچه در پیش‌ِروی او قرار می‌دهد، او را دعوت به تأویل و تفسیر کند تا شاید حتی با «زبان بی‌زبانی» نمایش نیز «آشنا» شود! سقراطِ نعیمی، سقراط ماست و از همان اعصار گذشته، ابزار تحلیل وضعیت حال را در اختیار ما قرار می‌دهد و مواجهه تاریخ یونان و تاریخ ایران را به رخمان می‌کشد؛ مگر نه اینکه، در طول نمایش به‌دفعات به ما یادآوری می‌شود که آتنی‌ها به سقراط، لقب خرمگس داده بودند و ما با ظرافت، در فضای جمله مشهوری از او قرار می‌گیریم که می‌تواند درباره ما ایرانیان هم صادق باشد: آتنی‌ها همچون اسب، زیبا اما تنبلند؛ نیش سقراط/خرمگس برایشان خطرناک نیست اما شاید تلنگری باشد منجر به اندیشیدن... چراکه به قول تامس برنهارد، نمایش‌نامه‌نویسی از دورانی دیگر و جغرافیایی دیگر: بطالت و بیهودگی درباره آن کس که می اندیشد، معنایی ندارد. از این نمایش گفتن و از بازی‌های بسیار باورپذیر و دلنشین بازیگران آن نگفتن، حق مطلب را ادانکردن است؛ بعید نمی‌دانم که خود سقراط هم نمی‌توانست به‌خوبی فرهاد آییش نقش سقراط را ایفا کرده و نگاه طنزآلود و بی‌حوصلگی‌اش در مقابل جهالت را به ما منتقل کند. فضای نمایش و نقش‌آفرینی‌ها چنان است که از تالار وحدت که بیرون می‌آیی متعجب می‌شوی که چرا خرابه‌های آتن را نمی‌بینی، چرا مردمان یونانی صحبت نمی‌کنند و چرا لباس‌های آن‌چنانی بر تن ندارند... . با کوندرا آغاز کردیم و با او ختمش کنیم آنجا که می‌گوید: مبارزه انسان علیه قدرت همانا مبارزه به‌یادآوردن است علیه فراموشی... سقراط نعیمی دعوتی است برای فراموش‌نکردن... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.