تکامل و توسعه پایدار
عرفان خسروی. دیرینهشناس
اگر نظریه تکامل جایگاهی محوری در شناخت طبیعت دارد، درباره مسائل خطیری از قبیل تخریب محیط زیست و توسعه پایدار به ما چه میگوید؟ تصور غالب درباره رابطه انسان و طبیعت چنین است که جوامع بدوی (صحراگرد) و کشاورزان سادهزیست، اعم از بومیان آفریقا، آسیا، استرالیا و آمریکا، دوستان طبیعت هستند و برعکس، تمدنهای بزرگ، دشمنان طبیعت. اما بررسی تاریخچه گسترش جوامع انسانی هرگز چنین نظری را تأیید نمیکند. نخستین نمایندگان سرده Homo حدود دو میلیون سال پیش از آفریقا بیرون زدند و بهسرعت در سراسر اوراسیا پراکنده شدند. این جوامع کوچگرد و شکارچی-جمعآورنده بودند. درباره اینکه نخستین جوامع خارجشده از آفریقا چه میزان توانایی زبانی یا فناوری داشتند، اطلاع دقیقی نداریم. برای مثال، قدیمیترین شواهد استفاده از آتش ۸۰۰ هزار سال قدمت دارد، ولی شواهدی دیگر نشان میدهد دستکم از دو میلیون سال پیش، برخی از جوامع انسانی از آتش استفاده میکردهاند. بازه زمانی دو میلیون سال پیش تا ۸۰۰ هزار سال پیش، نهفقط درباره کاربرد آتش، بلکه در کاربرد زبان همچنان خاکستری است. شواهد ژنتیک برآمده از سنگوارهها نشان میدهد آخرین تغییرات ژنتیک مرتبط با زبان، دستکم ۸۰۰ هزار سال قدمت دارند، ولی هنوز مشخص نیست آیا جوامع قدیمیتر هم این اندازه سخنور بودهاند یا توانایی زبانی محدودتری داشتند. شواهد دیگری هستند که نشان میدهند جوامع انسانی از ۷۰۰ هزار سال پیش در جنوب شرق آسیا دریانوردی را آغاز کردهاند و به فیلیپین رسیدهاند یا از ۱۳۰ هزار سال پیش پای برخی از این جوامع به آمریکا باز شده است. یادآوری میکنم حتی جدیدترین تاریخهای وقایعی از قبیل رامکردن آتش، تکامل زبان و ساخت قایق، دستکم ۵۰۰ هزار سال قدیمیتر از پیدایش نخستین نمایندگان گونه امروزی انسان، موسوم به Homo sapiens یا انسان خردمند در آفریقا بوده است، بنابراین موضوع بحث ما محدود به انسان امروزی نیست. شواهد دیرینهشناختی بهروشنی حاکی از رفتار تهاجمی نخستین جوامع خارج از آفریقا نسبت به زیستبومهای تازهاند. حتی اگر نخستین انسانهای خارج از آفریقا، توانایی محدودی در سخنوری یا فناوری میداشتند، باز هم تأثیر آنها بر سرزمینهای تازهگشوده اوراسیا، فاجعهبار بوده است. استرالیا تا پیش از رسیدن پای نخستین انسانها، قارهای پوشیده از جنگلهای استوایی بود؛ اما انسانها با شکار و نابودکردن کیسهداران بزرگجثه استرالیا، چرخههای مواد آلی متضمن بقای جنگلها را چنان تخریب کردند که در چند هزار سال، استرالیا به بیابانی وسیع تبدیل شد. تا پیش از ورود انسان به آمریکا، چندین گونه فیل، شتر، اسب، کرگدن، شیر و تنبلهای غولپیکر در این قاره زندگی میکردند که همگی به دست نخستین انسانها (یعنی نیاکان همین سرخپوستان ظاهرا طبیعتدوست متأخر) منقرض شدند. تقریبا همین بلا بر سر زیستبوم اوراسیا آمد. تنها قلمرو امن زمین، گویی آفریقا (و تا حدی هند) بوده است. با توجه به اینکه سطح فناوری مورد استفاده بومیان آمریکا، استرالیا و آسیا از مردمان آفریقا بالاتر نیست، مشخصا نمیتوان تأثیر مخرب انسان بر تنوع زیستی را مدیون فناوری دانست. شاید بهتر است بگوییم تفاوت سرنوشت جانوران آفریقا با سایر قارههای زمین، بیشتر به خود حیوانات وحشی مربوط است تا نوع سلوک انسانها. جانوران آفریقا از دیرباز با انسان آشنایی داشتهاند، ولی جانوران اوراسیا حداکثر دو میلیون سال پیش با دستههای این شکارچی دوپا و حیلهگر آشنا شدند. جانوران فیلیپین حدود 700 هزار سال پیش و جانوران استرالیا 50 هزار سال پیش با انسانها روبهرو شدند، جانوران ماداگاسکار حدود هزار سال پیش و جانوران نیوزیلند، تنها 700 سال پیش. انسانها در این سرزمینها، فارغ از تواناییهای زبانی و فناورانه، تنوع زیستی را بهشدت کاهش دادند و موجب التهاب همیشگی زیستبومها شدند. تأثیر مخربی که انسان در خارج آفریقا به جا گذاشت، پدیده منحصربهفردی نیست. تقریبا جاندار دیگری که توانسته باشد به سرزمین جدیدی برسد و پا بگیرد، برای گونههای بومی دردسرساز شده است. حتی گیاهانی مثل سرو و کاج (از جمله همین درختان کاشتهشده در فضاهای سبز شهری) موجب کاهش شدید تنوع زیستی شدند و ماشه تخریب زیستبوم را کشیدهاند و تخریب زیستبومها دقیقا همان چیزی است که در توسعه پایدار باید از آن احتراز کنیم. بنابراین اگر امروز به دنبال توسعه پایدار (در حقیقت حفظ وضعیت فعلی) هستیم، نباید فراموش کنیم از نظر زیستبومهای طبیعی، جوامع انسانی حتی به صورت صحراگرد و کشاورز، هنوز هم در سرزمینهای خارج آفریقا میهمان ناخوانده و مخرباند و اگر نتوانیم دستکم همین وضعیت نهچندان روبهراه کنونی را حفظ کنیم، جنگلهایمان مثل جنگلهای باستانی استرالیا به بیابان تبدیل خواهند شد و ظرفیت زیستبوم برای حمایت از زندگی ما، بهسرعت کاهش خواهد یافت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.