انسان به دنبال آسمان
آيا حیات در سراسر کیهان یکشکل است؟
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
در هفتههای گذشته دو خبر جالب مربوط به حیات زمینی به چاپ رسید که درعینحال ارتباط عمیقی با حیات فرازمینی داشت. یکی از آنها کشف باکتریهای نامعمول در بیابانهای خشک و سوزان آتاکاما و دیگری استفاده از خاصیت قطبیده نوری برای کشف حیات بود. هردوی این کشفها و اختراعات اهمیت فوقالعادهای دارد، اما یک نکته نیز در پس آنها مستتر است: فرض این است که خصوصیات و قوانین حیات باید در سراسر کیهان یکی باشد، چون اگر غیر از این باشد، نمیتوان کشفی در زمین را به ویژگیهای حیات فرازمینی تعمیم داد. برای درک بهتر این فرض باید به این دو خبر مهم توجه كرد. اولین آن مربوط به کشف باکتریهای ناشناخته در کویر آتاکاماست؛ کویری خشک و خشن که یک دهه یا حتی یک قرن است که بارانی بر آن نباریده. محققان سطح این کویر را خیلی مشابه با سطح مریخ میدانند، بنابراين دور از تصور نخواهد بود اگر حیاتی بر سطح آن نیز یافت نشود. بااینحال رباتی به نام «زویی» با حفر زمین به کلونیهای باکتریایی در عمق ۸۰ سانتیمتری برخورد كرد. این باکتریها قابلیت ادامه زندگی با متابولیسم متان را دارند. وقتی عمق کاوش زیادتر شد، محققان با باکتریهایی روبهرو شدند که در یک محیط کاملا قلیایی و شور زندگی میكردند. این اکتشافات دانشمندان را بسیار به وجد آورده است، زیرا آنها امیدوارند که در زیر سطح محیط مریخ که مشابه کویر آتاکاماست نیز بتوانند کلونیهایی از حیات ابتدایی را پیدا کنند. خبر دوم مربوط به اختراعی جدید توسط یک زیستشناس هلندی بود. «لوکاس پاتی» با دستگاهی که «طیفقطبشسنج تریپول» نام دارد میتواند نوع خاصی از بازتاب نور را مشخص کند که مختص موجودات زنده است. اگرچه این اختراع در مراحل اولیه خود قرار دارد، اما دانشمندان امیدوارند با توسعه آن بتوانند از آن در کشف حیات بیگانه استفاده كنند. درواقع همین اختراع میتواند در نهایت به ساخت نوعی تلسکوپ ویژه بدل شود که با جستوجو در فضا به دنبال بازتاب نور موجودات زنده بگردد. اگر پروژههای مرتبط با جستوجوی حیات فرازمینی را پیگیری کنید، بهخصوص پروژه مشهور به ستی، متوجه میشوید که این پروژهها بهطور عمده بر رادیوتلسکوپها تمرکز داشتهاند، شاید به این دلیل که پایهگذار این پروژه؛ یعنی فرانک دریک از اخترشناسی رادیویی برای این جستوجو استفاده کرد. بشر سالهاست به دنبال کشف یک سیگنال فرستادهشده از فضاست. گرچه هرچه بیشتر جستوجو کرده، کمتر یافته است. برای همین در سالهای اخیر بهشدت به دنبال راههای دیگری برای کشف حیات فرازمینی بوده است. این راهحلها بخشی در پاسخ به سؤالاتی است که ذهن آدمیان را پر میکند: اگر آنها سیگنالی نفرستند چه؟ و اگر اصلا آنقدر پیشرفت کرده باشند که نیازی به فرستادن سیگنال در خود حس نكنند چه؟ و آیا ممکن است که از راههای ارتباطیای استفاده کنند که برای بشر امروز ناشناخته است؟ چرا آنها باید خودشان را با ما هماهنگ و همراه كنند؟ اینها همه سؤالات سختی است که پیشروی محققان ستی قرار دارد. اما یک فرض دیگر نیز وجود دارد که در عین قویبودن میتواند شکننده و متزلزل نیز باشد: ویژگیهای حیات در تمام جهان یکسان است. اگر این فرض را قبول نکنیم، جستوجو برای حیات بسیار سخت و حتی ناممکن میشود، زیرا ما حیات را بر مبنای آنچه که بر سطح زمین اتفاق افتاده میشناسیم و درواقع غیر از حیات زمینی درک دیگری از چگونگی حیات نداریم و اگر این درک قابل تعمیم نباشد، پس عملا نخواهیم دانست که دنبال چه چیزی باید بگردیم. بنابراين بیدلیل نیست که گزاره «حیات در سراسر کیهان یکشکل است» فرضی اساسی در چنین مطالعاتی محسوب میشود. این موضوع غیرمحتمل نیست. هرچه باشد، قوانین فیزیک بهعنوان یکی از پایههای اصلی حیات در سراسر کیهان، یکی است، اما نمیتوان این را به صورت کامل در مورد حیات عنوان كرد. میزان نور، محتوای اتمسفر، شرایط جاذبه و هزاران فاکتور دیگر میتواند کاملا در فضایی که مولد حیات است، متفاوت باشد. مسئله بعدی قابلیت تغییر قانونها توسط حیات هوشمند است. حیات هوشمند میتواند به سطحی برسد که قوانین را تغییر دهد. فرض کنید حیاتی هوشمند یک میلیون سال از ما جلوتر باشد. غیرقابل تصور است که بدانیم به چه امکاناتی خواهد رسید. این تغییرات ژرف، شناخت آنها را برای ما که هنوز توانایی پردازشیمان در آن سطح نیست مشکل و حتی ناممکن میکند. واقعیت این است که با وجود همه اینها چشم انسان به آسمان است. این چشم باید در همین جهات باقی بماند و به عینکهای بسیار قدرتمندتری نیز مجهز شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.