شمشیري دولبه به نام فناوري اطلاعات و ارتباطات
هم سودمند، هم زيانآور
محمد کرامالدینی.نویسنده، مترجم و روزنامهنگار علم
میخواستم این نوشته را با این جمله آغاز کنم که حدود 30 سال پیش کسی نمیتوانست پیشبینی یا حتی تصور کند که امروزه در روستایی که محل زندگی نگارنده است، «همه» آدمیزادگان از فناوری اطلاعاتی و ارتباطاتی برخوردارند و از آن سود میبرند؛ زنان، مردان، پیران، جوانان، کودکان و حتی نوزادان، هر یک بهگونهای. اما بعد تصمیم گرفتم که در نوشتن چنین جملهای احتیاط کنم، چون واژه «همه» واژه خاصی است و نویسندگان علم توصیه میکنند که بهتر است در نوشتههای علمی حتیالامکان از برخی واژههای قاطع مانند «همه»، «هیچ»، «حتمی» یا «بیگمان» پرهیز کرد. آنان میگویند مثلا بهجای اینکه بنویسیم «همه مردم»، بهتر است بنویسیم «بیشتر» یا «اکثریت» مردم یا حداکثر بنویسیم «اکثریت قریببهاتفاق» مردم، زیرا ممکن است از هرجایی موردی استثنائی پیدا شود و کار را خراب و نویسنده را شرمنده کند. همانگونه که ادعای برخورداری همه مردم از فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطاتی ادعایی جسورانه و متهورانه به نظر میرسد، ادعای مخرببودن فناوری اطلاعات و ارتباطات برای محیط زیست نیز اغراقآمیز به نظر میرسد. هرچه باشد، این فناوری برای تسهیل ارتباطات و تبادل اطلاعات برقرار شده و لاجرم باید در خدمت محیط زیست باشد، نه در خیانت به آن. فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطاتی درواقع شمشیرهایی دولبهاند که برای محیط زیست هم سودمندند و هم زیانآور. وظیفه ما برقراری تعادل بین این سود و زیان است، بهنحویکه بتوان درمجموع در خدمت به محیط زیست از آنها استفاده کرد. درباره سودهای این فناوریها فراوان و مکرر گفته و نوشته شده، اما مضرات آنها کمتر مورد توجه بوده است. از مضرات فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی میتوان به این موارد اشاره کرد: - ابزارهای فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطاتی با انرژی الکتریکی کار میکنند و نیروگاههای تولید الکتریسیته کربن دیاکسید تولید میکنند. البته، این ضرر اگرچه امروزه چندان بزرگ جلوه نمیکند، اما خطر اینجاست که این میزان پیوسته در حال افزایش است! - ابزارهای فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطاتی با سرعت در حال پیشرفتند. هر سال گونههای نوینی از این ابزارها به بازار روانه و مصرفکنندگان نسبت به خرید آنها وسوسه میشوند. گوشیهای تلفن همراه، گوشیهای هوشمند، تبلتها، رایانههای شخصی، تلویزیونها، نمایشگرهای رایانهها، دستگاههای ارائهدهنده بازیهای رایانهای، دستگاههای MP3 و حافظههای جانبی ازجمله این دستگاهها و ابزارهای سریعا متکامل هستند. هر سال میلیونها تن از ابزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطات دور ریخته میشود و این زبالههای سالانه به نحوی چشمگیر در حال افزایشند. - دلآزارشدن یکی از بزرگترین مشکلات محیطزیستی انسان امروز را ایجاد کرده است: زبالههای الکترونیک. درون دستگاهها و ابزار فناوری اطلاعات و ارتباطات فلزات سنگین مانند سرب، آرسنیک و کادمیوم به کار رفته است. ریختن زبالههای این دستگاهها و ابزارها به طبیعت سبب آلودگی شدید محیط زیست شده است. این فلزات سنگین و سمی به منابع غذایی کشاورزی یا به آبهای آشامیدنی راه یافته و به مرور زمان باعث مسمومیت انسان، بهویژه کودکان شدهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.