مهمترين اخبار حوزه فیزیکِ ذراتِ بنیادی در سالي كه گذشت
یاسمن فرزان.پژوهشگر فيزيك ذرات بنيادي پژوهشگاه دانشهاي بنيادي، پژوهشكده فيزيك
1- تا چندی پیش فقط قادر بودیم تابش الکترومغناطیسی (متشکل از فوتونها) ناشی از فعلوانفعالات در ستارگان و کهکشانهای دوردست را مشاهده کنیم. فرضیهها پیشبینی میکردند در برخی از این فعلوانفعالات ذرات بنیادی دیگری به نام نوترینو هم ساطع شود. نوترینوها مانند فوتونها از نظر الکتریکی خنثی هستند و بنابراین میتوانند مسافتهای طولانی از مرتبه میلیاردها سال نوری را بدون منحرفشدن در میدان مغناطیسی زمینه یا برهمکنش با ذرات زمینه طی كنند. نوترینوها فقط برهمکنش ضعیف دارند و از اینرو آشکارسازی آنها نیازمند آشکارسازهای بسیار بزرگی است. برای مطالعه نوترینوهای کیهانی پرانرژی که انتظار داریم از فواصل بسیار دوردست به ما برسند، آشکارساز آیس-کیوب، به ابعاد یک کیلومترمربع، در یخهای قطب جنوب ساخته شده است. این آشکارساز از سال ۲۰۱۳ نوترینوهای بسیار پرانرژیای مشاهده کرده است که یقین داریم از فواصل دوردست (خارج از منظومه شمسی) به ما میرسند، اما هنوز منبع واقعی آنها مشخص نیست. از مهمترین خبرهای سال ۹۷، آغاز دوره جدید چند-پیامرسان (multi-messenger) از طریق مشاهده یک رویداد نوترینو پرانرژی از بلیزری در فاصله چهار میلیارد سال نوری از زمین و همزمان مشاهده بالارفتن فعالیت گسیل تابش الکترومغناطیسی از طریق آشکارساز فرمت-لَت (در آسمان) و مجیک (واقع در جزایر قناری) بوده است. هرچند مسجل شده که منبع این رویداد نوترینو، بلیزر مزبور است اما بررسیهای بیشتر مشاهداتی و تئوریک نشان میدهند که بلیزرها نمیتوانند همه نوترینوهای کیهانی را که به وسیله آیس-کیوب مشاهده میشوند، توضیح دهند و حداکثر میتوانند منبع 15 درصدِ آنها باشند. یافتن منبع اصلی این نوترینوها از جمله سؤالات باز مورد پژوهش است. 2- نوترینوها در طبیعت بر سه نوع هستند: نوترینوی الکترون، نوترینوی میون و نوترینوی تائو. انتظار داریم نوترینوهای الکترون و میون در هسته کهکشانهای فعال و سایر منابع نوترینوهای پرانرژی تولید شوند. بخشی از شار نوترینوی میون و الکترون تا به زمین برسند در اثر پدیدهای موسوم به نوسان نوترینوها به شار نوترینوی تائو تبدیل میشوند. آشکارساز آیس-کیوب تا سال ۹۷ فقط نوترینوهای میون و الکترون را مشاهده کرده بود. برای اولین بار در تابستان ۹۷ در کنفرانس نوترینو در شهر هایدلبرگ آلمان اعلام شد که دو رویداد در آیس-کیوب ثبت شده است که به احتمال زیاد مربوط به آشکارسازی نوترینوی تائو هستند. 3- در دهههای گذشته، مشاهدات متنوع از قبیل حرکت ستارگان در کهکشانها، حرکت کهکشانها در خوشههای کهکشانی، تشکیل ساختارهای کیهانی و بالاخره مشاهده تابش ریزموج زمینه نشان دادهاند که همه ماده موجود در جهان نمیتواند از ماده قابلرؤیت معمولی متشکل از الکترون، پروتون و نوترون تشکیل شده باشد. برای توضیح این مشاهدات ماده جدیدی موسوم به ماده تاریک معرفی شده است که از خود نور ساطع نمیکند. ماهیت این ماده هنوز دانسته نیست. معرفی ماده تاریک معماهای مشاهداتی کیهانشناسی در ابعاد کهکشان راه شیری و بزرگتر را حل میکند، اما شبیهسازیهای سادهسازیشده اولیه، پیشبینیهایی در ابعاد پایینتر داشتند که با مشاهدات همخوانی خوبی نداشت؛ ازجمله اینکه پیشبینی میکردند تعداد بسیار زیادی کهکشان کوتوله باید در اطراف کهشان ما وجود داشته باشد. طی قرن ۲۱ از یکسو با پیشرفت مشاهدات تعداد بیشتری کهکشان کوتوله کشف شد و تعدادشان به بیش از ۵۰ رسید. از سوی دیگر، با دقیقترکردن شبیهسازیهای کامپیوتری تعداد کهکشانهای کوتوله پیشبینیشده، کاهش یافته و در نتیجه مقدار پیشبینی به مشاهده نزدیکتر شده است. در آخرین شبیهسازیاي که نتایج آن در سال ۱۳۹۷ منتشر شد، نشان دادند کهکشان راه شیری در طول عمر خود کهکشانهای کوتوله را بلعیده است. با این پیشرفت، دیگر انگشتنهادن بر «کهکشانهای کوتوله گمشده» بهعنوان نقطهضعف پارادایم ماده تاریک نشان از ناآگاهی از تحولات روز در این زمینه پژوهشی است. همینطور در سال ۹۷ مقالاتی منتشر شد که نشان میدادند پیشبینی ماده تاریک با حرکت ستارگان در کهکشانها همخوانی بهتری دارد تا پیشبینی فرضیههای رقیب نظیر تصحیح دینامیک نیوتنی. 4- همانطوری که میدانیم، آزمایشگاه بینالمللی سرن، واقع در مرز بین سوئیس و فرانسه آزمایشی تحت عنوان اِل-ایچ-سی انجام میدهد. در سال ۲۰۱۲ اعلام شد ذرهای با اسپین صفر و جرمی حدود ۱۲۵ برابر جرم پروتون یافته است که ویژگیهای آن با ذره موسوم به هیگز در مدل استاندارد ذرات بنیادی همخوانی دارد. در هفت سال اخیر تعداد بیشتری از این ذرات در این آزمایش تولید و مطالعه شدهاند و ویژگیهای این ذره با دقت بیشتری اندازه گرفته شده است. با اینکه آزمایش ال- ایچ-سی با کارایی چشمگیری به جستوجوی خود ادامه داده است، اما بهجز از این ذره موفق نشده است که ذره بنیادی جدیدی بیابد. (یادآوری میکنم ذره بنیادی به ذره بسیطی اطلاق میشود که به ذرات ریزتر تجزیه نمیشود). برای مطالعه فیزیک جدید، برخورددهندههایی نظیر ال-ایچ-سی در دو جبهه میتوانند وارد عمل شوند: جبهه انرژی و جبهه درخشندگی. یک برخورددهنده علیالاصول با بالابردن انرژی ذرات اولیه که با هم برخورد میکنند، میتواند ذرات سنگینتر تولید کند و بالابردن درخشندگی یا بهعبارت دیگر، تعداد ذرات برخوردکننده میتواند پدیدههای نادر را که آهنگ وقوع آنها پایین است، بررسی كند. در جبهه انرژی، ال-ایچ-سی پیشرو است. در جبهه درخشندگی هرچند پیشرو نیست، اما به دلیل داشتن آشکارسازی دقیق به نام ال-ایچ-سی-بی قادر بوده است مشاهدات بدیعی انجام دهد. چندی است این آشکارساز مشاهده میکند در واپاشی ذراتی که از کوارک سنگین بی تشکیل شدهاند، برخی کمیتها با پیشبینی مدل استاندارد نمیخواند. در سال گذشته مشاهدات دقیقتر مهر تأیید محکمتری بر این عدم همخوانی نهاد. به نظر میرسد رد پای فیزیک جدید در این آشکارساز نمایان شده است. 5- به یاد آورید پروتون و نوترون که اجزای سازنده هسته اتمها هستند، خود از ذرات بنیادی موسوم به کوارک تشکیل میشوند. کوارکها علاوه بر پروتون و نوترون ذرات مرکب سنگینتری هم میتوانند بسازند که برعکس پروتون ناپایدار هستند و بهسرعت واپاشی میکنند. از دیگر یافتههای آشکارساز ال-ایچ-سی-بی در سال ۱۳۹۷ کشف چهار ذره جدید مرکب از کوارکها بوده است. با مطالعه این ذرات فهم ما از برهمکنش قوی بین کوارکها در انرژیهای پایین، عمیقتر و دقیقتر میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.