ثبت تمام لحظههاي ازدسترفته
مريم مجد- عكاس ورزشي
زندگی لحظهلحظههایی است که میتوانیم از فرصتها استفاده کنیم. من بهعنوان یك زن ایرانی هميشه یاد گرفتهام اينگونه زندگی کنم و ایمان دارم که زمان كافي براي انجام تجربهها وجود ندارد. باید فرصتسازی کرد. زندگي در جهان سوم روی دیگری دارد و مسير تصویركردن آن کمی ناهموارتراست، اما برای تمامی آنها راهحلی وجود دارد. اگر جنسیت را مبنای کار حرفهای قرار دهید ممکن است روند پيشرفت برايتان سهلالوصولتر شود، پذیرفتهشدن زنان در محیطهای زنانه قطعا راحتتر خواهد بود. هرچند دغدغهام برای همجنسانم خیلی عمیقتر است، اما ترجیحم اين است که فضای حرفهایام را مجزا نکنم و برای خودم خط مشخصی نگذارم. جایی خوانده بودم که دغدغه نویسندگان، هنرمندان و روزنامهنگارانی که در حوزههای اجتماعی و جنگ فعالیت میکنند، زاییده آگاهی و شناخت کمبودهای آنان در زمانهای گذشته است و من در همه سالها کمبود تصاویری از زندگی ورزشیام را لمس کردهام، من کمبود خانواده در لحظات قهرمانیام را لمس کردهام. من و همنسلانم، من و متولدان اواسط دهه ۶۰ كمبود دیدهشدن را تجربه كردهايم. منِ قهرمان ورزشی، دیگریِ قهرمان تحصیلی و ... . همه ما عکس و مطلب از خود نداریم. براي رسانههاي آن زمان بهواسطه شرایط خاص، ورزش زنان و ثبت تصاویرشان مهم نبود. خاطره ما پر است از لحظههاي نقاشیکردن دختران توپبهدست قهرمان منطقه در روزنامهدیواری کلاسمان. با مدادرنگي و مقنعههایی که زیر گردنمان نقاشي ميكرديم حال بهتری داشتیم تا زماني كه با روپوشهای بلندي ميدويديم كه جلوی پایمان گره میخورد.
وقتي در رشته عكاسي در دانشگاه قبول شدم، قرار بود تمام اين كمبودها را جبران كنم، اینبار نه در قامت یک ورزشکار که دیگر درس و دانشگاه و کار اجازه آن را نمیداد، بلکه با كمك دوربین عکاسی. ميخواستم تمام آن لحظههاي ثبتنشده را براي ديگر زنان و دختران جبران كنم. خيلي زود ياد گرفتم بارهاوبارها به هر دليلي متوقف شوم، ولی دست از اصرار برندارم. ميدانستم اهداف من پایان بد نخواهد داشت. حتی روزهایی که نه پول خرید دوربین دیجیتال را داشتم، نه توان خرید نگاتیو؛ روزهایی که فقط ميگذشتند و من درگیر عکاسی بودم و این جادوي فکر و تصویر آنقدر قدرتمند بود که هیچکس نتوانست آن را متوقف کند. بر اين باورم كه زنان سرزمین من بهعنوان نيمي از جمعيت ايران نیاز به دیدهشدن دارند، اما نه برای ثبت شرایط ترحمبرانگیزشان، بلکه براي کمک به نسلی که خواهد آمد، برای نشاندادن توانمندیها و تصوير جایگاهشان در راهي كه پشتسر گذاشته و به دست آوردهاند. زنان ورزشکار سرزمین من به مراتب بیشتر از هر زمان دیگری باید دیده شوند و این سرآغاز تعهد من در کار حرفهایام شد. حتي اگر يكي از خاطرات تكراريام ماژیکهاي رنگارنگ سردبیران و مدیرانمسئول باشد. وقتی در آخرین لحظات تأييد صفحه، روي عكست خطي كشيده ميشود، لباس زني ورزشكار بدننما به نظر ميرسد يا حرکتش ناموزون و نتيجهاش ميشود پاككردن تصوير آنها و باز همان حكايت تكراري جايگزيني فوتبالیستهاي مرد یا تصویری از شادي و جشن سلبریتیهای قرمز و آبی. بارهاوبارها تصاوير زنان ورزشكار با عکسی از توپ و دروازه یا لانگشاتی از زمین جايگزين ميشود. هرچند شبكههاي اجتماعي اين روزها فرصت مناسبي است براي انتشار آنچه كه از رسانههاي رسمي حذف ميشوند؛ کمک بزرگی براي دیدهشدن! اما فقط همين نيست؛ وقتی بهعنوان حرفه، عکاسی خبری يا ورزشی را انتخاب میکنیم، میدانیم بايد با دنیای متفاوتتری سروکله بزنیم. بارها شده در برنامهها مورد ضربوشتم قرار گرفتیم. بارها بهخاطر زنبودن از جلوی مسئولان ما را به عقب کشاندهاند که کمتر جلوی دیدگان آنها باشیم. بارها شده بهخاطر حضور دوربینهای صداوسیما، باید به کنارهها میرفتيم که مبادا ردی از ما باشد. يك عكاس زن در يك لحظه، هم بايد به رویداد خبری، اتفاق و ازدحام توجه داشته باشد، هم ظاهرش! یکی از بدترین خاطرات من از محافظ آقای لاریجانی در مراسم افتتاحیه نمایشگاه کتاب در مصلای تهران بود و آرنجش كه بر صورتم كوبيده شد. هرچند وقتي عكس محافظ رسانهاي شد، سرانجامش عذرخواهی بود. در لحظاتي نظير زلزله، سقوط هواپیما، آتشسوزي پلاسکو و اتفاقات اینچنینی همیشه زنان عکاس در دایره ممنوعه قرار دارند. زنان را ضعیف و شکننده ميشمارند و آنان را دور ميکنند تا مراقبت کنند، اما از چه چيزي؟ هرچند اكنون شرايط فرق كرده، دگرگونیهای زيادي رخ داده است: زمانی عکاسی از ورزش زنان جرم و اتهام بود، اما اكنون تریبونی برای دیدهشدن عکاسان زن دیگر است. در فضای مجازی ورزشکاران حرفهای در تلاش براي نشاندادن خود هستند. طبیعتا به دلیل گسترش و همهگیرشدن فضای مجازی، رسانهها مجبور به رقابتند و در تلاشند در این لذت دیدهشدن عقب نیفتند. 10، 15 سال پيش هنگامي كه براي عكاسي از مسابقات ورزشي زنان ميرفتم كنار زمين، تنها بودم، اما حالا تعداد عکاسان زن بسیار بیشتر شده است. این نشان از اهمیت موضوع زنان دارد، هرچند باز هم خیلی دیر اتفاق افتاده و بسیاری براي اين اتفاق تاوان دادهاند. نباید فراموش کنیم که در تاریخ عکاسی در دنیا زنان با مردان همگام بوده و مرزهای عکاسی را جابهجا کردهاند؛ از تئوریسینها و صاحبنظران حوزه عکاسی بگیریم تا خود عکاس، هرکدام جریانسازی مهمی کردهاند. در جهان مدرن به دلیل گسترش آگاهی در سیستمهای آموزشی اروپایی و آمریکایی بر ترویج نقش مؤثر زنان در خدمترسانی به بشریت و زندگی صلحآمیز تأکید شده است. بسیاری از دختران در شناخت جنسیت خود برمیآیند و نسبت به خودشان و جامعهای که در آن زندگی میکنند آگاه میشوند. در نتیجه در حیطه کاری خودمان که بررسی میکنیم، میبینیم خبرنگاران، روزنامهنگاران و عکاسان زن درحالحاضر فعال هستند و هرگز حاضر به عقبماندن از مردان نیستند. چهبسا در مدیوم بینالمللی زنان ادیتورهای دقیقتر و بهتری در رسانهها هستند و همین اصل به ما بهعنوان ساکنان کشورهای درحالتوسعه نشان ميدهد كه بايد به دنبال تثبيت جايگاه خود باشيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.