|

فلسفه بخش عمومی

در دو، سه دهه گذشته جریان جماعت‌گرایی به‌طور جدی در ایران معرفی و بسیاری از آثار جماعت‌گرایان به فارسی ترجمه شده است. جماعت‌گرایان از دهه 1970 با نقد مبادی لیبرالیسم وارد عرصه نظریه سیاسی و اجتماعی شدند. اگرچه آنها جانب‌دار نظام‌های دموکرات در دولت‌های لیبرال‌اند، منتقد جدی فردمحوری لیبرالی هم به‌ حساب می‌آیند. در نظر آنان زمانی که به دولت ایده‌آل خود می‌اندیشیم، باید کانون توجه را نه «فرد» بلکه «جماعت» در نظر گرفت. از‌این‌رو، جماعت‌گرایان بر اهمیت نیروهای اجتماعی، جماعت و پیوندهای اجتماعی به‌عنوان عوامل مغفول در ایدئولوژی‌های فردگرایانه لیبرالی تأکید داشتند. ازجمله متفکران مشهور این جریان مایکل سندل است که در سال‌های اخیر بسیاری از کتاب‌های او به فارسی ترجمه شده‌اند. به‌تازگی کتاب «اخلاق در سیاست» با ترجمه افشین خاکباز و به همت نشر نو منتشر شده است. سندل در این کتاب می‌کوشد به این سؤال‌ها پاسخ دهد: «جایگاه دروغ در عرصه سیاست کجاست؟ آیا اقتصاد سیاسی باید به دنبال هموارساختن راه رشد اقتصادی و توزیع ثمرات آن باشد یا اینکه استقرار ترتیباتی اقتصادی را پی بگیرد که زمینه تربیت مردم و تبدیل آنان به شهروند را مهیا می‏کند؟ آیا بدون پرداختن به مسائل بحث‏انگیز اخلاقی همچون سقط‌جنین، حریم خصوصی، آزادی‌های فردی و محدوده آن، حد و مرز پژوهش‏های سلول‏های بنیادی و مسائلی از این دست می‏توان به سیاست‏گذاری در عرصه عمومی پرداخت؟ منظور از زندگی خوب چیست و چنین مفهومی چه نسبتی با برنامه‌های دولت دارد؟ آیا دولت باید برای دستیابی به آرامش اجتماعی و همزیستی از پرداختن به چنین مسائل اختلاف‏انگیزی پرهیز کند یا اینکه تربیت شهروندان اخلاق‏مدار بر اساس اصول اخلاقی غالب در جامعه را بر هر وظیفه دیگری مقدم بشمارد و لباس قانون بر تن اخلاق بپوشاند؟». سندل در پاسخ به این پرسش‌ها مثال‌های متنوعی می‌زند که بسیاری از آنها، ازجمله نحوه رفتار با اقلیت‌های قومی و دینی یا مسئله تبعیض مثبت، از دل‌مشغولی‌های همیشگی جوامع متکثری است که از تنوع قومی و دینی برخوردارند، نظیر جامعه ما. ولی برخی دیگر از مثال‌هایش بیشتر در بافت و شرایط فرهنگی جوامع غربی معنا دارند و دغدغه جوامعی همچون جامعه ما نیستند. بااین‌حال، حتی این فصول هم که به چنین مسائلی می‌پردازند از نظر شیوه رویکرد به مسائل اخلاقی بسیار بحث‌برانگیزند. به گفته سندل، مقاله‌هایی که در این کتاب آمده آن‌دسته از معضل‌های اخلاقی و مدنی را بررسی می‌کند که به زندگی عمومی در آمریکا جان می‌بخشد. بخش نخست که «زندگی مدنی در آمریکا» نام دارد، نگاهی اجمالی به سنت سیاسی آمریکا دارد و نشان می‌دهد که معضل ارزش‌های اخلاقی که امروزه لیبرال‌ها خود را در آن گرفتار می‌بینند در مقایسه با گذشته تغییرات بسیاری کرده است. مقالات این بخش نشان می‌دهد چطور لیبرالیسم دیدگاه اخلاقی و مدنی خود را از دست داد و آیا می‌توان در زمانه ما به برنامه خودفرمانی جانی دوباره بخشید. بخش دوم با عنوان «استدلال‌های اخلاقی و سیاسی» به برخی از بحث‌های اخلاقی داغ دو دهه گذشته ازجمله تبعیض مثبت، خودکشی با کمک دیگران، سقط‌جنین، حقوق همجنس‌خواهان، پژوهش‌های سلول‌های بنیادی، مجوزهای آلایندگی، دروغگویی رئیس‌جمهور، مجازات بزهکاران و معنای تسامح و نقش دین در حیات عمومی می‌پردازد. هدف سندل از طرح مسائلی همچون سقط‌جنین و حقوق همجنس‌خواهان تبیین مبانی و زمینه‌های پیدایش شیوه‌هایی است که دولتمردان برای سیاست‌گذاری در بخش عمومی به کار می‌برند. او دیدگاهی را که همه‌چیز را به فرد و انتخاب و حقوق افراد واگذار می‌کند، نمی‌پذیرد و تأکید دارد عادلانه یا ناعادلانه‌بودن قوانین تا حدی به اخلاقی یا غیراخلاقی‌بودن آنها بستگی دارد و دولت‌ها نباید خود را کاملا از این حوزه کنار بکشند و درباره جنبه‌های اخلاقی چنین مسائلی بی‌اعتنا باشند. بخش سوم، «لیبرالیسم و تکثر و جامعه»، از بحث و جدل‌های اخلاقی و سیاسی خاصی که در بخش دوم مطرح شد فاصله می‌گیرد تا انواع مختلف نظریه‌های سیاسی لیبرال را بررسی کند که امروزه اهمیت دارند. در این بخش مثال‌هایی درباره نظریه‌های سیاسی ارائه شده که آشکارا بر اندیشه‌های اخلاقی و دینی استوارند و با وجود این، پایبندی به تکثر را حفظ می‌کنند. بسیاری از مقالاتی که در این کتاب آمده، مرز میان اظهارنظر سیاسی و فلسفه سیاسی را مبهم می‌سازند و از دو منظر می‌توان آنها را تلاشی در حوزه فلسفه بخش عمومی دانست: آنها از یک سو در بحث و جدل‌های سیاسی و حقوقی زمانه ما جایی برای فلسفه باز می‌کنند و از سوی دیگر، تلاشی‌اند برای فلسفه‌ورزی در حوزه زندگی عمومی؛ یعنی واردکردن فلسفه اخلاقی و سیاسی در گفتار عمومی معاصر.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.