پرسشهای کلیدی اما بیپاسخی که آینده را رقم میزند
جهان آشفته کنونی و چشمانداز مبهم آینده
درک بهتر آنچه در انتظار جهان است، نیازمند پاسخ به پرسشهایی است که در سالهای اخیر بیپاسخ ماندهاند. با وجود ناآگاهیهایی که نسبت به سالهای پیشرو وجود دارد، یافتن پاسخ پنج سؤال کلیدی میتواند چشمانداز روشنتری را از آینده پیشرویمان قرار دهد. مسیر آینده چین چشمانداز پیشروی جهان بیش از هر چیز به مسیر آینده چین بستگی دارد. ادامه روند روبهرشد چین، توقف یا عقبنشینی این کشور بهویژه در حوزه اقتصاد، تأثیر درخور توجهی بر تعادل قدرت جهانی دارد. رابطه پکن با کشورهای حوزه اوراسیا، وضعیت و سرعت تغییرات اقلیمی در جهان و چند موضوع دیگر نیز تأثیری انکارنشدنی بر این تعادل قدرت دارد. در این میان، تردیدها و اختلافنظرهایی بین تحلیلگران و کارشناسان وجود دارد که هنوز پاسخ روشنی برای آنها حاصل نشده است. آیا چین امروز ضعیفتر از ایالات متحده است و توان رسیدن به این کشور را ندارد؟ آیا بر اساس ادعای شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، پکن بهطوری غیر قابل توقف به روند رشد خود ادامه میدهد و قادر خواهد بود نفوذ خود در ایالات متحده را گسترش دهد و خود را بهعنوان قدرت پیشرو در جهان معرفی کند؟ آیا احیای پروژه راه ابریشم را میتوان اقدامی از سوی چین با هدف تثبیت نفوذ خود در جهان دانست یا اینکه این پروژه بلندپروازانه بیشتر انگیزههای داخلی دارد و در نهایت با شکست همراه خواهد بود؟ یک پرسش بیپاسخ دیگر نیز این است که آیا چین در دام درآمد طبقه متوسط گرفتار خواهد شد یا اینکه قادر خواهد بود با افزایش بهرهوری، از این دام که بسیاری از کشورهای درحالتوسعه را گرفتار کرده است، به سلامت عبور کند؟ نهتنها تحلیلگران خارج از چین، بلکه کارشناسانی که دههها در داخل چین وضعیت این کشور را رصد میکنند نیز پاسخ دقیق و قانعکنندهای برای این پرسشها ندارند. آنچه درباره وضعیت آینده از سوی تحلیلگران مختلف چین پیشبینی میشود، تفاوتهای آشکاری با هم دارد؛ اما آنچه مشخص است، این است که اگر ایالات متحده از توان رقابت چین نگران نبود، تنشهای تجاری میان دو کشور در ماههای اخیر تا این حد بالا نمیگرفت. این موضوع وجهه دیگری نیز دارد؛ اگر چین به روند رشد اقتصادی و نظامی خود حتی با شتابی کمتر ادامه دهد، در سالهای پیشرو به اصلیترین نگرانی ایالات متحده در حوزه سیاست خارجی تبدیل خواهد شد. تواناییهای سایبری ایالات متحده تا چه اندازه قابل اتکا هستند؟ همه ما به خواندن داستانهای هشداردهنده در عرصه سایبری علاقه داریم. مشکلاتی ازجمله ویروسها و جرائم سایبری، مواردی است که تقریبا همه ما از آنها آگاهیم؛ اما سالهاست تهدیدهای سایبری از حد و مرزهای پیشین خود فراتر رفته و تهدیدهای بزرگتر و جدیتری علیه مردم و دولتها ایجاد کرده است. درحالحاضر حملات گسترده سایبری و جاسوسی تجاری و مالی مهمترین تهدیدها برای دولتها به شمار میآید. با گذشت بیش از دو سال از انتخابات ریاستجمهوری 2016 آمریکا، روسیه هنوز متهم ردیف اول در هک ایمیلهای کمیته ملی حزب دموکرات و ازجمله شخص هیلاری کلینتون، رقیب دونالد ترامپ است. درباره جاسوسی تجاری و مالی نیز میتوان به چالش اخیری که بر سر کمپانی هوآوی ایجاد شده است، اشاره کرد. کانادا و ایالات متحده استدلال میکنند تجهیزات شبکه این شرکت چینی این امکان را برای رهبران پکن فراهم میکند تا بهسادگی به مشخصات و اطلاعات کاربران این تجهیزات دست یابند. حتی اگر در این موضوعات اغراق صورت گرفته باشد، باز هم باید این تهدیدها را جدی گرفت. در این میان، نکتهای را که نباید از نظر دور داشت این است که باید میزان توانایی سایبری ایالات متحده را بهدرستی ارزیابی کرد. قدرت اول جهان تا چه حد میتواند از منافع خود در برابر تهدیدهای سایبری محافظت کند؟ درباره بسیاری از کشورها میدانیم که چه اقداماتی در حوزه امنیت سایبری در حال انجام است؛ اما آژانس امنیت ملی آمریکا و دیگر نهادهای مرتبط با این موضوع، کمترین اطلاعاتی از اقداماتی که برای حفظ امنیت سایبری انجام دادهاند یا در دستور کار دارند، ارائه نمیدهند. این تهدیدها در حالی در سالهای اخیر علیه ایالات متحده صورت گرفته که این کشور عملیات معروف استاکسنت را علیه ایران اجرا کرده بود یا موفق به هک تلفن همراه آنگلا مرکل، صدراعظم آلمان و تعداد دیگری از رهبران جهان شده بود. این نکته را هم میدانیم که دونالد ترامپ تأکید زیادی بر توسعه تواناییهای سایبری آمریکا برای رقابت با رقبای خارجی دارد. بااینحال چنین کشوری که سالهاست در رده اول هوش سیگنالی در جهان قرار دارد، بهسادگی از سوی روسیه و چین، دو رقیب اصلی خود، مرکز حمله سایبری قرار میگیرد. سرنوشت اتحادیه اروپا چه خواهد شد؟ تشکیل اتحادیه اروپا اقدامی مهم بود؛ اتحادیهای با 28 عضو (قبل از آنکه بریتانیا بهعنوان یکی از تأثیرگذارترین اعضا تصمیم بگیرد تا راه خود را از این اتحادیه جدا کند) که ساختاری یکپارچه را سامان داده و اقتصادی به ارزش 18 هزار میلیارد دلار را تحت عنوان اتحادیه اروپا تشکیل دادهاند. پول واحد برای بسیاری از اعضا در دسترس قرار گرفت و استانداردهایی واحد در زمینه حقوق بشر و دیگر ارزشهای اروپایی به اجرا گذاشته شد. بااینحال نمیتوان اتحادیه اروپا را که عمری حدود 60 ساله دارد تنها مرجع برای تأمین امنیت و ثبات قاره اروپا دانست. آنچه در سالهای اخیر و پس از رفراندوم خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا شاهد هستیم زنگ خطری برای حیات بزرگترین بلوک سیاسی و تجاری جهان به شمار میآید. همزمان با بحران خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا که هنوز راهحلی برای آن یافت نشده، ظهور جریانهای پوپولیست و ملیگرا در نقاط مختلف اروپا پایههای اتحادیه اروپا را به لرزه درآورد. در مجارستان، لهستان ایتالیا، اتریش و هلند درحالحاضر دولتهایی پوپولیست و مخالف ارزشهای اروپای لیبرال بر سر کارند و این جریانها قصد دارند در انتخابات پارلمان اروپا در ماه می، بزرگترین نمایش قدرت خود را اجرا کنند. به این چالشها باید دونالد ترامپ را هم افزود؛ رئیسجمهوری که زنگ خطر را برای خروج ایالات متحده از ناتو به صدا درآورده و حاضر نیست بیش از این برای تأمین امنیت اتحادیه اروپا هزینه کند. با این چالشها نمیتوان تصویر دقیقی از آنچه که طی پنج یا 10 سال آینده در انتظار اتحادیه اروپاست ارائه داد. در 20 سال آینده چند دولت به قدرت هستهای تبدیل میشوند؟ تمایل ایالات متحده به کاهش تعهدات نظامی خود، بسیاری از کشورها را به فکر توسعه توان نظامی میاندازد. در این میان توان هستهای یکی از مهمترین برنامههایی است که کشورهای مختلف به سراغ آن خواهند رفت و رقابت هستهای که میان کشورهای مختلف ایجاد میشود بدونتردید امنیت و ثبات جهانی را با تهدید روبهرو خواهد کرد. کشورهایی که بیشترین حمایت نظامی را از واشنگتن دریافت میکنند که در بین آنها میتوان به ژاپن، کره جنوبی، عربستانسعودی و آلمان اشاره کرد، در صورت کاهش تعهدات نظامی ایالات متحده، مسیر هستهایشدن را با سرعت بیشتری طی خواهند کرد. بااینحال دستیابی به توان هستهای علاوهبر مزیتهای بازدارندهای که دارد، با خطرهایی همراه است. هستهایشدن یک کشور زنگ خطر را برای همسایگان آن به صدا درمیآورد و آن کشورها نیز به دنبال دستیابی به سلاح هستهای خواهند رفت و بهاینترتیب فهرست تهدیدها علیه هر کشور طولانیتر میشود. این ملاحظات باعث درک بهتری از پیشبینیهای گذشته در مورد گسترش سلاح هستهای میشود: تعدادی از کشورها ظرفیت تکنولوژیک ساخت بمب اتمی را دارند، اما تعداد کمی از آنها برای دستیابی به این بمب تلاش کرده و تعداد کمتری هم در این تلاش خود موفق شدهاند. پیروز بحث بر سر استراتژی بزرگ ایالات متحده کدام طرف است؟ سالهاست که در ایالات متحده بحث بر سر نقش این کشور در جهان ادامه دارد. این بحث به سالهای اخیر محدود نمیشود و از پایان دوران جنگ سرد در جریان است. نتایجی که در 25 سال اخیر حاصل شده، مؤثربودن نقش رهبری آمریکا در جهان را با تردیدهایی جدی روبهرو کرده و حامیان ادامه روند 25 سال اخیر هم با احتیاط بیشتری در این مورد موضعگیری میکنند. درحالحاضر هم رئیسجمهوری بر ایالات متحده حکمرانی میکند که خواستار تغییر روند گذشته و کاهش نقش رهبری آمریکا در مناسبات منطقهای و بینالمللی است. هنوز مشخص نیست که این بحث در نهایت به سود کدام طرف به پایان میرسد. ایجاد تنش در روابط واشنگتن و متحدان اروپایی، افزایش تمایل در ایالات متحده نسبت به عدم مداخله در چالشها و بحرانهای خاورمیانه و نیز لزوم توجه بیشتر به چین بهعنوان جدیترین تهدید علیه منافع واشنگتن نتیجه عملکرد باراک اوباما در سالهای پایانی ریاستجمهوری و نیز دونالد ترامپ در دو سال اول حضورش در کاخ سفید بود. بر همین اساس بسیاری از تحلیلگران بحث محدودشدن حوزه مانور رئیسجمهور در روابط بینالملل را مطرح کردهاند، اما تا زمانی که پیروز بحث استراتژی بزرگ آمریکا مشخص نشود، نمیتوان تصوری از نقش آینده ایالات متحده در جهان داشت. منبع: فارن پالسی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.