ارزيابي اوليه مديريت بحران سيل
مهدي زارع*
از سوي ديگر هنگامي که بارشهاي شديد رخ دهد يا دريچههاي سد گشوده شود، آنگاه ميتوان انتظار داشت که مستحدثات بيشتري در پاييندست محور سد، با سيل حاصله تخريب شود (و خود موجب توسعه سيلاب شود). شهرهاي معمولان و پلدختر در پاييندست تنگههايي در مسير رود خرم رود، کشکان و سيمره قرار گرفتهاند كه به طور طبيعي حفر دشت سيلابي پس از تنگه با رقوم پايينتر موجب شكلگيري محلي حاصلخيز براي سكونت و البته منطقههايي خطرناك و سيلخيز در هنگام سيلاب ناگهاني و سيلاب واريزه شده است.در استان خوزستان نيز در پاييندست سد کرخه و سد دز با بازکردن دريچههاي اين سدها مشاهده ميشود. براساس گزارش وزارت نيرو و مديريت منابع آب، در ايران که متوسط بارش در سالهاي اخير همواره نگرانکننده بوده و در پنج سال آبي گذشته بين 200 تا 250 ميليمتر در کشور در نوسان بوده، از اول تا 15 فروردين 98 ،280 ميليمتر باران باريده است. از مجموع حجم حدود ۵۰ ميليارد مترمکعبي مخازن سدهاي کشور تا (12/1/98) 36 ميليارد مترمکعب (72درصد ) پر شده و از اين مقدار حدود 23.5 ميليارد مترمکعب مخازن سدهاي خوزستان است که تقريبا پر هستند. منشأ رود کرخه از رشتهکوههاي همدان و کرمانشاه (رود قرهسو) و سپس در لرستان (سيمره) درنهايت بهصورت رود کرخه از جنوب کبيرکوه و ناحيه انديمشک وارد دشت خوزستان ميشود. حجم مخزن سد کرخه 5.9 ميليارد متر مکعب است. سرشاخههاي رود دز از کوههاي بختياري و لرستان منشأ ميگيرد . بهرهبرداري از سد دز از سال 1341 آغاز شده است. مخزن آن 2.7 ميليارد مترمکعب گنجايش دارد. رود کارون به طول 950 کيلومتر پرآبترين و بزرگترين رود ايران است که سدهاي مختلفي روي آن احداث شده است. حجم مخازن اين سدها بدين شرح است: سد گتوند پنج ميليارد مترمکعب، سد مسجدسليمان 2.6 ميليارد مترمکعب، سد شهيد عباسپور (کارون1) 3.1 ميليارد مترمکعب، سد کارون3، 2.9 ميليارد مترمکعب، سد کارون4، 2.2 ميليارد مترمکعب. جمعا 15.8 ميليارد مترمکعب حجم آب مهارشده در سدهاي روي رودخانه کارون است. سد مارون با 1.2 ميليارد مترمکعب حجم مخزن روي رودخانه مارون در نزديکي شهر بهبهان احداث شده است. مجموع مخازن سدها در استان خوزستان حدود 23.5 ميليارد مترمکعب (حدود نيمي از حجم مخازن سدهاي ايران) است. اين سدها غير از سد گتوند تا سال 1380 احداث شده و فايده آنها مهار چنين حجم وسيعي از آب در مملکت خشکي مانند ايران است. با احداث بنا در مسيلها و نابودي پوشش جنگلي و مراتع و هنگام ترافيک سنگين، سانحهاي طبيعي مانند سيل، امدادرساني به جز تردد با بالگرد، آن هم فقط در طول روز، نميتوان از وسيلههاي ديگر براي رساندن غذا و مواد بهداشتي و انتقال مصدومان کمک گرفت. اين اتفاقي است که در 15 روز نخست سال 98 در بيشتر نواحي سيلخيز افتاده است. با افزايش سريع ريسک سوانح فاجعهبار طبيعي با رشد آسيبهاي ناشي از حاشيهنشيني مواجهيم. شهرسازي ناپايدار در پنج دهه اخير در ايران به فاجعه ختم شده و ميشود. يکي از دلايل مهم وقوع سيلهاي سالهاي٦٦ و ٩٤، در تهران، ساخت بنا در ناحيه دامنه آبراههها و مخروطافکنهها است که از مقايسه تصوير هوايي ثبتشده در سال ۱۳۳۵ با تصاوير امروزي و نقشه گوگل ميتوان به توسعه ساختوسازها در اين منطقه در ۶۰ سال گذشته پي برد. اين تغييرات در هر بارندگي شديد ميتواند به وقوع سيلهاي ناگهاي و سيلهاي واريزهاي منجر شود.احداث جادههاي کمربندي و خطوط آهن و بزرگراه در شمال کشور، لرستان و خوزستان، در مسيلها، موجب آبگيري و سيلابيشدن شهرها شد. براي رفع مشکل در نيمه اول فروردين 98، به ايجاد انفجار و تخريب اين مسيرها براي فراريدادن آبهاي جمعشده الزامي بود. اطلاعرساني از طريق راديو و تلويزيون در ايام تعطيلي روزنامهها در نوروز 98 موجب سرعت جابهجاشدن و تخليه مردم از نواحي خطرخير و کمکردن بار ترافيکي جادهها شد، ولي همزمان حضور مقامهاي اجرائي کشور که در هنگام بحرانها مفيد هم هست و پوشش زنده تلويزيوني اين حضورها، گاه موجب شد که مقامهاي محلي و استاندار و فرماندار و... در همراهيکردن مقام ارشد و در نتيجه بههمريختن تمرکز مديران محلي به دليل اولويتدادن به پروتکلهاي اداري شد. اغراق در اين موضوع موجب شد تا بعضي مقامهاي محلي شخصا دست به عمليات نجات و جستوجو در جلوي دوربينها بزنند که البته اين نيز جز تقويت جنبه نمايشي اين فعاليتها، موجب پایينآمدن کارآيي مديريتهاي محلي نيز ميشود. * استاد پژوهشگاه بينالمللي زلزلهشناسي و مهندسي زلزله
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.