|

موج جديد سيلاب‌ها در هفته پيش‌رو آغاز خواهد شد

فرمان مديريت سيلاب در دستان سياسيون

ليلا مرگن: خبرها حاكي از آن است كه دريچه سدها در استان‌هاي درگير سيلاب تا ثانيه آخر با دخالت استانداران باز نشده تا مخازن آنها براي پذيرش آب اضافي گنجايش داشته باشد. بسياري از سدهاي كشور مجهز به سيستم پايش و مانيتورينگ براي بروز سيلاب در مواقع اضطراري نيستند و به همين دلیل، دريچه‌هاي آنها با احتياط باز مي‌شود و اين مسئله آب‌گرفتگي پايين‌دست را به همراه داشته است. تنها استاني كه مجهز به اين سيستم مانيتورينگ است، استان خوزستان با سدهاي متعدد برق‌آبي است؛ اما وجود اين سيستم در خوزستان نیز نتوانسته‌ است سدهاي اين استان را از دخالت سياسيون در امان نگه دارد. منابع مطلع مي‌گويند براي جلوگيري از اثرات مخرب سيلاب هفته پيش‌رو، لازم است دژ خاكي سد سلولي بهمنشير تخريب شود تا آب از طريق دريچه سد بهمنشير بدون نياز به پمپاژ و به صورت ثقلي راهي دريا شود؛ اما روزنامه‌هاي محلي به نقل از كورش مودت، معاون استاندار و فرماندار ويژه خرمشهر، خبر مي‌دهند با پيگيري مشترك نمايندگان خرمشهر و آبادان در مجلس شوراي اسلامي، اين دژ خاكي برخلاف نظرات كارشناسي تخريب نخواهد شد. عامر كعبي، نماينده آبادان در مجلس شوراي اسلامي، اگرچه بر پايبندي بر نظرات كارشناسي تأكيد مي‌كند، مي‌گويد وزارت نيرو تصميمات غيركارشناسانه مي‌گيرد. سيلاب بالا‌دست به سمت دشت خوزستان در حال حركت است و ستاد بحراني كه در اين استان تشكيل شده، دائما شرايط سدهاي خوزستان را رصد كرده و تلاش مي‌كند با كم‌كردن حجم آب ورودي به كارون، خسارات ناشي از سيلاب بي‌سابقه نخستين روزهاي سال جاري را به حداقل برساند. از ابتداي فروردين 98، سيلاب در 15 استان كشور به 400 شهر و روستا خسارت وارد كرده است و هشدارهاي هواشناسي حاكي از آن است كه با موج جديد بارش‌ها در هفته جاري و بارش باران روي برف‌هاي در حال ذوب، در استان‌هاي درگير سيلاب شرايط اضطراري داريم. كارشناسان مطلع بر اين باورند اگر آب ورودي به كارون خروشان را از طريق دريچه سد بهمنشير (كه تا همين چند هفته قبل مانع ورود آب دريا به اين رودخانه مي‌شد)، به بهمنشير هدايت كنند، علاوه بر اينكه اين آب شيرين بستر رودخانه بهمنشير را شست‌وشو مي‌دهد، حجم آب كارون را كم مي‌كند تا خسارات كمتري در مسير اين رودخانه به مردم وارد شود؛ اما بر سر راه آب خروجي از دريچه اين سد، يك دژ خاكي وجود دارد كه براي تردد مردم از آن استفاده مي‌شود. اين دژ خاكي مانعي بر سر عبور آب ورودي به بهمنشير در صورت افزايش دبي خروجي از دريچه سد است. منابع مطلع مي‌گويند اين سد خاكي بايد برداشته شود؛ اما منابع محلي به نقل از كورش مودت، فرماندار ويژه خرمشهر، از برنداشتن اين دژ خاكي با پيگيري نمايندگان آبادان و خرمشهر در مجلس شوراي اسلامي خبر مي‌دهند. اين در حالي است كه خوزستان تنها استاني است كه مجهز به سيستم مانيتورينگ و پايش شرايط مخازن سدها به صورت پيشرفته بوده و حالا كه اطلاعات پايه اين پايش براي مديريت بحران به كار آمده است، نفوذ سياسيون مانع از اتخاذ تصميم كارشناسي شده است. عامر كعبي، نماينده آبادان در مجلس شوراي اسلامي، در گفت‌وگو با «شرق» درباره دلايل مخالفت با برداشتن دژ خاكي پشت سد بهمنشير اعلام مي‌كند: بهمنشير حداكثر ظرفيت صد مترمكعب بر ثانيه آب را دارد. در‌حال‌حاضر كه آب با پمپاژ منتقل مي‌شود، بهمنشير لب‌به‌لب آب دارد و اگر دريچه باز شود، سطح آب يك متر بالا مي‌‌آيد و سطح شهر آبادان را آب مي‌گيرد. او با تأكيد بر اينكه به تصميمات كارشناسي شوراي تأمين استان و وزارت نيرو احترام مي‌گذارد، از تصميمات غيركارشناسانه در وزارت نيرو نيز گله دارد. كعبي مي‌گويد: وزارت نيرو تابستان سال گذشته به ما اعلام كرد خشك‌سالي شديد داريم. آب رهاسازي نكردند و بهمنشير خالي از آب شيرين شد و آب دريا وارد آن شد و نخلستان‌ها آسيب ديد. اگر امروز تصميم اشتباه بگيرند، تمام نخلستان‌ها و خانه‌هاي مردم از بين مي‌رود. ‌توزيع نامناسب منابع مالي و استفاده‌نکردن از سرمايه انساني براي اخذ تصميم كارشناسي درست، نياز به ابزار و امكانات است. آيا وزارت نيرو براي تمام سدهاي كشور سيستم مديريت و پايش را طراحي كرده است؟ مرتضي افتخاري، رئيس مؤسسه تحقيقات آب، در گفت‌وگو با «شرق» پاسخ به اين پرسش را در حيطه وظايف وزارت نيرو اعلام مي‌كند. منابع مطلع بر اين باورند كه مخازن بسياري از سدهاي كشور سيستم مانيتورينگ مناسبي ندارند، به همين علت در سيلاب دچار مشكل شده‌ايم؛ اما افتخاري در‌اين‌باره عنوان مي‌كند: در سيلاب دو فاكتور مؤثر است. ما بايد در سيلاب‌ها بحث پيشگيري را داشته باشيم. برنامه پيشگيري تا اندازه زيادي مي‌تواند سيلاب را كنترل كند. بعد نيازمند برنامه بحران هستيم. برنامه پيشگيري ما به دلايل مختلف به مشكل مي‌خورد و تمام موضوع پيشگيري در بحران جمع مي‌شود. بنابراين در مواقع بروز مشكل، يكباره هم مي‌خواهيم با بحران مقابله كنيم و هم پيشگيري انجام دهيم. به گفته رئيس مؤسسه تحقيقات آب در سيلاب دو فاكتور «بزرگي و شدت سيل» و «آسيب‌پذيري ما در مقابل سيل» بسيار مهم است. متأسفانه از‌آنجا‌كه برخي اقدامات نظير ساماندهي رودخانه‌ها را انجام نمي‌‎دهيم، آسيب‌پذيري ما در مقابل هر نوع سيلي بسيار بالاست. او اضافه مي‌كند: همين دو سال پيش سازمان برنامه و بودجه رديف اعتباري طرح هشدار سيل را حذف كرد. در سال‌هاي خشك‌سالي لايروبي رودخانه‌ها به مشكلات مالي برخورد كرد و نقش سازمان برنامه و بودجه در اين مسئله بسيار پررنگ بود. با لايروبي‌نکردن رودخانه‌ها و سبز‌شدن درخت در رودخانه ميزان آب گذري در رودخانه‌ها كاهش مي‌يابد و در مواقع بحراني دچار مشكل مي‌شويم. افتخاري با تأكيد بر نقش مؤثر سدها در كاهش خسارات سيل، يادآوري مي‌كند: ما در پيش‌بيني‌ها براي امسال اصلا تصور نمي‌كرديم كه بيش از 50 درصد ميزان نرمال بارش داشته باشيم. اين مسئله را اصلا نمی‌شد پيش‌بيني کرد. او به اين پرسش كه آيا سيستم مانيتورينگ ما كامل است، اين‌گونه پاسخ مي‌دهد: سيستم مانيتورينگ ما كامل نيست. تكميل اين سيستم‌ها اعتبارات مي‌خواهد. ما پول داريم؛ اما توزيع منابع مالي ما درست نيست. منابع مالي خود را بايد درست توزيع كنيم. البته تحريم‌ها هم كمي در فعاليت‌هاي ما اثر مي‌گذارد. رئيس مؤسسه تحقيقات آب تأكيد مي‌كند: ما دو اشكال بزرگ در كشور داريم که همه مشكلات ما به اين دو نكته باز مي‌گردد؛ توزيع نامناسب منابع مالي و استفاده‌نکردن از سرمايه‌هاي انساني. ‌دخالت خيرخواهانه سياسيون به گفته رئيس مؤسسه تحقيقات آب از منابع مالي خود درست استفاده نمي‌كنيم و سرمايه‌هاي انساني را نديده مي‌گيريم؛ اما گويا مشكلات ديگري هم در كشور وجود دارد. حسن ترابي، عضو هيئت علمي دانشگاه لرستان، با تأكيد بر بي‌سابقه‌بودن سيل‌هاي ابتداي سال 98، در گفت‌وگو با «شرق» عنوان مي‌كند: دخالت برخي سياسيون سبب شده است كه سدها به‌خوبي مديريت نشود. براي سد مروك نامه‌هايي وجود دارد كه درباره تخليه سد هشدار داده شده است. درباره خوزستان هم استاندار در مقابل تخليه سدها مقاومت كرده است. البته اين مقاومت‌ها به دليل نداشتن اطلاعات در بخش سياسي بوده و در‌واقع افراد انگيزه خيرخواهانه داشته‌اند. او تأكيد مي‌كند: خود من پيش‌بيني نمي‌كردم كه با اين شدت سيل بيايد. بارش‌ها را در هيچ جاي دنيا نمي‌توان با دقت براي طولاني‌مدت پيش‌بيني‌كرد. به گفته اين عضو هيئت علمي دانشگاه لرستان، در‌حال‌حاضر حدود شش هزار متر مكعب آب وارد دشت خوزستان مي‌شود و خروجي اين استان حدود سه هزار متر مكعب به سمت دريا است. رودخانه‌ها كشش آب ورودي را ندارند؛ به‌همين‌دليل اين آب وارد دشت سيلابي مي‌شود. به اعتقاد او رودخانه موجود زنده است كه نمي‌توان با لايروبي ظرفيت پذيرش آب در آن را بالا نگه داشت؛ زيرا رودخانه بلافاصله بعد از لايروبي، رسوب‌گذاري مي‌كند. ترابي همچنين بر اين باور است كه بشر نمي‌تواند شرايط رودخانه، سيلاب يا مسير حركت ابرها را مديريت كند. رودخانه‌ها براي پذيرش ظرفيت سيلاب حداكثر درست نشده‌اند و به همين خاطر است كه آب رودخانه‌ها در شرايط سيلاب حداكثر مشابه آنچه امسال رخ داده است، وارد دشت‌ها مي‌شوند. او درباره مقاومت در برابر تخليه‌شدن مخازن سدها هم بيان مي‌كند: شايد اگر من هم در سيستم بودم، به خاطر مشكلات سال گذشته خوزستان جرئت خالي‌كردن سد را نداشتم؛ زيرا ممكن بود با پديده كم‌آبي مواجه شويم. قدرت ريسك از كارشناس گرفته شده است. من نمي‌توانم صد‌درصد بگويم كه سد بايد تخليه شود. متأسفانه كمي دخالت هست؛ ولي آن ‌هم از روي دلسوزي است. اين عضو هيئت علمي دانشگاه لرستان تأكيد مي‌كند: بايد از سيلاب درس گرفت. متأسفانه در سال‌هاي خشك‌سالي همه به حاشيه رودخانه هجوم آورده‌اند. در سيلاب اخير بخش شرقي پلدختر اصلا آسيب نديده است. درس اين سيلاب آن است كه بايد توسعه پلدختر در قسمت شرقي آن انجام شود. ‌امكان مديريت بهتر مخازن سدها وجود داشت كامران امامي، رئيس كار‌گروه رهيافت‌هاي فراگير مديريتي سيلاب در كميته بين‌المللي آبياري و زهكشي (ICID) نيز در گفت‌وگو با «شرق» درباره مديريت مخازن سدها عنوان مي‌كند: مي‌توانستيم سدها را بهتر مديريت كنيم؛ اما براي آنكه نظر دقيق در‌اين‌باره بدهم، نياز است كه آمارها را به‌درستي بررسي كنم. او تأكيد مي‌كند: بايد يك كميته مستقل، نحوه مديريت مخازن سدها را بررسي كرده و نظر نهايي را اعلام كند. البته اگر سدها نبودند، قطعا خوزستان زير آب بود. به گفته امامي ما در زمان وقوع سيلاب واكنشي عمل مي‌كنيم. در قسمت برنامه‌ريزي ضعيف هستيم. بايد ببينيم كجا دچار سيل گرفتگي مي‌شويم. چقدر خسارت هست و بعد تصميم بگيريم. اگر مخازن خوب مديريت نشود و سد تخريب شود، سونامي رخ مي‌دهد. مسئله يك‌طرفه نيست. اگر سد را كم تخليه كنند، ممكن است در زمان بروز سيلاب نتوانند اين پديده را كنترل كنند. اگر سد خراب شود هم تبعات آن باورنكردني است. او تأكيد مي‌كند: سيلاب مثل سلامت انسان است. در سلامت انسان يك عامل و دو عامل مؤثر نيست. در مديريت سد هم بايد همه عوامل را كنار هم بگذاريم و قضاوت كنيم. اين روزها كه سيلاب بخش‌هاي زيادي از كشور را درگير كرده است، دعوا بر سر خوب يا بد‌بودن سدسازي هم بالا گرفته است؛ اما آنچه كمتر به آن توجه مي‌شود، اين است كه سدي كه بد مديريت شود، همان‌قدر خطرساز است كه سيلاب در بستر اصلي خود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.