امواج تروریسم، اربابان جهان و بحران غزه از نظر چامسکی
امپراتور و متحدانش
گروه اندیشه: نوام چامسکی زبانشناس، فیلسوف آنارشیست و نظریهپرداز معاصر آمریکایی است که مثل همهجای دنیا در ایران نیز کاملا شناختهشده است. اگرچه او را پدر زبانشناسی مدرن میدانند و نظریه معروف دستور زایشی- گشتاری او در دهه 1960 انقلابی در زبانشناسی معاصر به پا کرد و آثارش در این زمینه آغازگر پژوهشهای نوینی در عرصه روانشناسی زبان شد، اما در عرصه عمومی او را بیشتر به خاطر آرا و آثارش در زمینه مسائل اخلاقی و سیاسی میشناسند. او بسیار اهل مصاحبه است و تقریبا در همه زمینههای اخلاقی و سیاسی اظهارنظر میکند؛ از سیاست داخله و خارجه آمریکا گرفته تا وضعیت خاورمیانه و فلسطین و محیط زیست و غیره. مواضع او را باید در منظومه نظری و سیاسیاش در راستای ستیز با سیاستهای داخلی و خارجی ایالات متحده و مبارزه با امپریالیسم جهانی دنبال کرد. برای نمونه میتوان به اعلام موضع او در قبال مسأله کردستان اشاره کرد که، برخلاف مواضع دیگرش، با سیاستهای دولتهای منطقه همسو نبود. البته چامسکی مواضع متناقض کم نگرفته است: مثلا با اینکه از سقوط دیوار برلین استقبال کرد ولی میترسید پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی مجموعه درهمپیچیده نظامی- صنعتی آمریکا بر جهان حاکم شود. با اتفاقاتی که بعدها در جهان رخ داد ترس او تأیید شد. او امکان تحقق این امر را در گرو «اتحادی نامقدس» میان دولت آمریکا و شرکتهای رسانهای میداند. با اینحال، باید توجه داشت که مخاطب آثار و آرای او بیشتر شهروندان آمریکایی و در کل غربی هستند نه شهروندان کشورهای در حال توسعه یا به اصطلاح جهان سوم که او در آثارش با دفاع از آنها به مقابله با سیاستهای داخلی و خارجی آمریکا برمیخیزد. چامسکی خود را، در جایگاه منتقد سیاست خارجی ایالات متحده و دولتهای متحد آن، سوسیالیستی آزادیخواه و هوادار آنارکو-سندیکالیسم میداند و از این منظر باید به آرای او پرداخت. به تازگی نشر ثالث سه اثر مهم او را با ترجمه محسن عسکری جهقی به فارسی منتشر کرده است: «امپراتوران و دزدان دریایی»، «چه کسی بر جهان حکومت میکند» و «غزه در بحران». از خلال این آثار تقریبا میتوان به خطوط اصلی مواضع سیاسی و اخلاقی چامسکی رسید. پیشتر نیز کتاب مهم «درباره فلسطین» (گفتوگوی چامسکی و پاپه) به همین قلم ترجمه شده بود. دو موج مبارزه علیه تروریسم پیامدهای حوادث یازده سپتامبر آنقدر گسترده بود که پس از آن، همهچیز رنگ دیگری به خود گرفت و جهان وارد عصر جدیدی شد: عصر «ترور و وحشت». تردیدی نیست که حادثه یازده سپتامبر جایگاه متمایزی در سوابق تاریخی تروریسم خواهد داشت، اما باید پرسید که چرا این واقعه تروریستی تا این اندازه اهمیت دارد. به اعتقاد چامسکی، دلیل اهمیت این فاجعه تروریستی ابعاد آن نیست، بلکه هدف قرارگرفتن افراد بیگناه در این حادثه است. او پیامدها و عوارض این ماجرا را مشروط به نحوه نگرش و تفسیر ثروتمندان و قدرتمندان از این حادثه میداند. آنها دریافتهاند که دیگر نمیتوانند از عواقب جنایاتی که خود بر دیگران تحمیل کردهاند در امان بمانند و نمیدانند دیگران چگونه به جنایات آنها واکنش نشان خواهند داد. به همین دلیل، در نظر چامسکی نهتنها عصر ترور و وحشت دور از انتظار نبود، بلکه اعلام «جنگ علیه تروریسم» نیز هیچ نکته تازهای نداشت. او به اظهارات رونالد ریگان اشاره میکند که بیست سال قبل نیز بسیار شبیه به جرج بوش وعده داد «غده سرطانی تروریسم را که تمدن بشری را به دوران بربریت و تحوش بازمیگرداند ریشهکن کند». به نظر چامسکی در هر دو موج «جنگ علیه تروریسم» یک فرهنگ سلطهجوی تروریسم وجود داشت. بر اساس این فرهنگ، جنایتهایی که بر اثر جنگ با ترور به وجود میآید فقط به برخی ملاحظات تاکتیکی محدود میشود. بسیاری از این رویدادهای فاجعهبار از متن تاریخ حذف شدهاند یا حتی در عصر حاضر بسیاری این رویدادها را پیروزی دموکراسی خواندهاند و برای آنها هورا کشیدهاند. او به چندین نمونه از این رویدادها اشاره میکند که به خوبی نقش واشنگتن را در تروریسم بینالمللی نشان میدهد، تروریسمی که از سوی دولتها هدایت میشود. اگرچه سازمانها و سایر نهادهای عالیرتبه حقوق بشری مطالعات و اطلاعات بسیاری گستردهای از سوءاستفاده دولتها تهیه و منتشر کردهاند که هماکنون نیز در دست همگان است، ولی فقط زمانی به این اطلاعات حقوق بشری مراجعه میشود که سودی ایدئولوژیک در آنها نهفته باشد. چامسکی به جنگ عراق اشاره میکند و میپرسد چطور سربازانی که در دفاع از خود با متجاوزان مقابله میکنند و مهاجمان را میکشند اقدامی تروریستی انجام میدهند؟ در نظر او فقط در یک صورت میتوان مدافعان را تروریست خواند و آن زمانی است که مهاجمان برای خود امتیازات ویژهای قائل باشند که به آنها حق دهد عامدانه به کشوری یورش ببرند و هر آنچه را میبینند نابود کنند و در مقابل هرکس را که به مقاومت برمیخیزد و با آنها مقابله میکند متهم کنند به اینکه اقدامی تروریستی انجام داده است. او به روایت مشهور سنت آگوستین از گفتوگوی اسکندر با یک دزد دریایی اشاره میکند. دزد دریایی در جواب اسکندر که پرسیده بود «چطور به خودت جرئت میدهی دریاها را ناامن کنی» گفته بود «تو چطور جرئت میدهی تمام دنیا را ناامن کنی؟ چون من این کار را با یک کشتی کوچک انجام میدهم تو نام دزد دریایی بر آن میگذاری، ولی چون تو همین کار را با ناوگان عظیم نیروی دریایی انجام میدهی به تو امپراتور میگویند». منطق نهفته در این پاسخ متناسب است با تحرکات آمریکا در سراسر جهان. چامسکی داستان سنت آگوستین را منطق نهفته در تروریسم بینالمللی میداند که غرب در عصر حاضر بر آن تکیه دارد. میتوان گفت کار چامسکی در این کتاب بحث درباره داستان سنت آگوستین است. او معتقد است غرب با برگرفتن عصاره داستان سنت آگوستین از آن به عنوان پوششی برای پنهانکردن جنایات و خشونتهای خود استفاده میکند. در نظر او تاکنون و در تمامی تولیدات رسانهای و روشنفکری و در میان نخبگان آنچه بیش از هر زمان مورد توجه بوده تروریسمی است که «دزدان دریایی» مرتکب شدهاند و کسی به تروریسم و جنایات امپراتور و متحدان امپراتور توجهی ندارد. او در فصول این کتاب به تروریسم امپراتور و متحدانش میپردازد. پنج فصل اول کتاب به موج اول «جنگ علیه تروریسم» میپردازد که در دولتهای ریگان و بوش پدر روی داد. فصل اول به چارچوبهایی نظری اختصاص دارد که در دل مفاهیم مربوط به تروریسم و مقولات وابسته به آن در نظام آموزشی حاکم وجود دارد. فصل دوم تنها یک مثال و مشتی نمونه خروار از رویدادهای تروریستی است که در خاورمیانه روی داده است. چامسکی در ادامه این فصل به گفتار پنهان پشت بهانههایی میپردازد که تداوم بیوقفه تروریسم و خشونتورزی در این منطقه را تضمین میکند. فصل سوم به سیاستهای آمریکا در برابر لیبی اختصاص دارد. فصل چهارم ماحصل سخنرانی مبسوطی است که چامسکی در نوامبر سال 1986 در جمع کنفرانس انجمن فارغالتحصیلان عرب دانشگاه امآیاتی انجام داد. فصل پنجم مربوط است به تروریسم دولتهای غربی. اما از فصل ششم به موج دوم «جنگ علیه تروریسم» میپردازد که پس از حادثه یازده سپتامبر احیا شد. فصل هفتم مثل فصل چهارم به سیاستهای ایالات متحده در خاورمیانه میپردازد. البته تمرکز اصلی این کتاب بیشتر معطوف است بر حوزه مدیترانه. اربابان بنیبشر کیستند؟ کتاب «چه کسی بر جهان حکومت میکند» پاسخی است به این سؤال. هرچند چامسکی جهان را پیچیدهتر از آن میداند که بتوان به این سؤال پاسخی صریح داد. از اینرو، راه چاره را شناسایی کنشگران شاخص و تأثيرگذار در جهان میداند برای اینکه مشخص شود هر یک از این کنشگران در شکلدهی امور جاری در جهان چه تواناییهایی دارند و تا چه اندازه با یکدیگر فرق میکنند. در این راستا، فصول کتاب به سؤالهایی در این زمینه پاسخ میدهد: چه کسانی بر جهان حکمرانی میکنند؟ برای پیشبرد اهداف خود چه میکنند؟ سرانجام این روند به کجا ختم میشود؟ و در این میان مردم تحت حمایت حاکمان بزرگ چه امیدی برای فائقآمدن بر قدرت روبهرشد آموزه ملیگرایان و نخبگان اقتصادی خواهند داشت؟ و در آخر آیا میتوانند زنده بمانند و شرایط مناسبی برای زندگی داشته باشند؟ چامسکی این سؤالها را پیش میکشد چون معتقد است اگر گمان کنیم اربابان جهان نمایندگان مردم کشورهای خود هستند تصوری بسیار بعید و دور از ذهن داریم، چون مردم حتی در حکومتهای دموکراتیکتر هم بر تصمیمات دولتی و سیاسی تأثير بسیار محدودی دارند. در خود ایالات متحده نخبگان اقتصادی و گروههای سازمان یافتهای که منافع اقتصادی خاصی را نمایندگی میکنند به طور کاملا مستقل بر سیاستهای دولت آمریکا تأثير مستقیم میگذارند. این در حالی است که اکثریت طبقه متوسط و شهروندان که گروههای ذینفع تودهمحور را تشکیل میدهند بر تصمیمات سیاسی دولت هیچ تأثيری ندارند. وقتی میپرسیم چه کسی بر جهان حکومت میکند معمولا آنچه به عنوان معیاری متعارف به ذهن میرسد این است که دولتها و به ویژه قدرتهای بزرگ از فعالان اصلی صحنه بینالمللاند و ما باید روابط، تصمیمات و مناسبات آنها را در نظر بگیریم. با اینکه این پیشفرض اشتباهی نیست ولی چامسکی این سطح از تفکر را انتزاعی میداند و حتی گاهی گمراهکننده. او معتقد است هر یک از دولتها ساختارهای بسیار پیچیده داخلی خود را دارند. انتخابها و تصمیمات هر یک از رهبران سیاسی تحت تأثير مراجع و مراکزی است که قدرت در آنها متمرکز شده و توده مردم در این معادله نقش کمرنگ و حاشیهای دارند. او این اصل را در تمام جوامع دموکراتیک صادق و در جوامع غیردموکراتیک صادقتر میداند. چامسکی تاکید دارد بدون درنظرگرفتن اندیشه «اربابان بنیبشر»، که آدام اسمیت مطرح کرد، نمیتوان درک درستی از این سؤال داشت که چه کسی بر جهان حکومت میکند. او اربابان بنیبشر را در عصر خود اسمیت بازرگانان و صنعتگران انگلستان میداند و در زمانه ما بنگاههای چندمنظوره چندملیتی اقتصادی، مؤسسات عظیم مالی، باقیمانده امپراتورهای بزرگ و چیزهای شبیه به این عوامل. چنانکه انتظار میرود چامسکی بر مورد ایالات متحده هم دست میگذارد و تاکید دارد آمریکا در میان سایر دولتها و پس از جنگ جهانی دوم همواره در وضعیتی نابرابر با سایر کشورها قرار داشته و تا امروز تقریبا توانسته این نابرابری را همچنان حفظ کند به طوری که بر بسیاری از مسائل مهم جهان شرط و شروط میگذارد و بسیاری از کشورها نیز برتری آن را میپذیرند. او از نظر تاریخی نقطه عطف بهقدرترسیدن آمریکا را سال 1945 میداند. از آن پس قدرت آمریکا همواره رو به افول بوده است. در نظم نوین جهانی مؤسسات و سازمانهای اربابان بنیبشر قدرت بسیار زیادی پیدا کردهاند و این افزایش قدرت نهتنها در کشورهای متبوع آنها بلکه در سراسر جهان مشهود است. این سازمانها با تکیه بر قدرت دولتها از قدرت خود محافظت میکنند و بر همین بستر و با انواع روشها، حمایتها و منافع بیشمار اقتصادی به چنگ میآورند. بنابراین برای درنظرگرفتن نقش اربابان جهان باید به اولویتهای سیاسی چنین دولتهایی رجوع کرد که نتایج آن چیزی جز فقر و بدبختی برای کشورهای فقیر نبوده است. چامسکی ضمن اشاره به فجایع جنگی در آفریقا و خاورمیانه خصوصا آنگولا و کنگو، افغانستان، سوریه و فلسطین و با اشاره به تودهایشدن پدیده پناهجویی و آوارگی تاکید دارد که در پاسخ به سؤال اصلی کتاب حاضر باید سؤال دیگری افزود: چه اصول و ارزشهایی بر جهان حکومت میکند؟ به باور او، این سؤال اول باید در ذهن شهروندان کشورهای ثروتمند و قدرتمند جهان ریشه بدواند، «شهروندانی که به لطف مبارزه کسانی که قبل از آنها زیستهاند آزادی، امتیازات و فرصتهای بیشتری به ارث بردهاند و امروزه نیز با انتخابی بسیار سرنوشتساز مواجه شدهاند: اینکه چگونه باید به چالش بزرگ بشری پاسخ داد». بحثهایی که نشان میدهد مخاطب او بیشتر غربیها هستند تا ساکنان خاورمیانه و آفریقا. آرزوی بقا مساحت نوار غزه در حدود دو درصد کل اراضی فلسطین است. این منطقه شاید از معدود مناطق جهان باشد که بیش از همه جا در اخبار و رسانهها نامش تکرار میشود. باریکه غزه آنقدر کوچک است که در گذشته هرگز جدای از سایر اراضی فلسطین دیده نمیشد. نوار غزه به لحاظ موقعیت جغرافیایی بسیار حیاتی و دریچه دریایی ورود فلسطین به دیگر نقاط جهان بوده و هست، به همین دلیل سبک زندگی در این شهر بسیار منعطفتر و جهانیتر از سایر بخشهای کشور رشد کرد. البته سایر جوامعی هم که در عصر جدید در مدیترانه شرقی گذرگاه کشور خود با سایر سرزمینها هستند وضعیتی مشابه وضعیت غزه دارند و زندگی در آن شهرها سبک منعطفتری دارد. این منطقه به واسطه نزدیکی با دریا و برخورداری از مرز دریایی با مصر و لبنان بسیار آباد بود و روزگار بسیار پررونقی را تجربه میکرد تا اینکه اجرای پروژههای پاکسازی نژادی اسرائیل در سال 1948 روند زندگی را در این شهر مختل کرد و در نهایت به نابودی کشاند. اکنون غزه در محاصره کامل است، چه از خشکی و چه از دریا، و تقریبا هر سال با موشکهای اسرائیلی زیرورو میشود. چامسکی در کتاب «غزه در بحران» در برخی فصول به همراه ایلان پاپه، تاریخنگار اسرائیلی، میکوشد به بحران غزه و مناقشه فلسطین و اسرائیل بپردازد. در این کتاب موضوعات متعدد و متنوعی ازجمله حمله اسرائیل به غزه در سال 2009 و حمله به کشتیهای حامل کمکهای بشردوستانه، قتلعام گسترده فلسطینیان در غزه، نحوه دخالتهای آمریکا در مسئله فلسطین، دلایل انکار «یومالنکبت» از سوی اسرائیل، رابطه آمریکا و اتحادیه اروپا با اسرائیل، نقش مقاومت مدنی و نظامی در میان اعراب و مذاکرات صلح بررسی میشود. البته کتاب با مقالاتی از چامسکی و پاپه به بحران غزه تا سال 2009 [یک سال قبل از انتشار کتاب] میپردازد. مقالات منتخب پاپه پیشزمینه تاریخی بسیار مناسبی برای فهم و درک فلسطین امروز فراهم میکند. کتاب حاضر با استناد به شواهد و مدارک جمعآوریشده از سوی سازمانها و آژانسهای بینالمللی و رسانهها نشان میدهد جنایات انجامشده در غزه بسیار فراتر از جنایات جنگی است. بسیاری آن را نسلکشی نامیدند. اگرچه مرسوم نیست رئیس مجمع سازمان ملل دولتی را به نسلکشی متهم کند، زمانی که ارتش اسرائیل به بهانه دفاع از خود در برابر حملات موشکی حماس تمام مردم بیدفاع و غیرنظامی غزه را زیر بار حملات سنگین موشکی گرفت، رئیس وقت مجمع سازمان ملل اقدامات صورتگرفته در نوار غزه را نسلکشی آشکار خواند. طبق رفتار معمول اسرائیل نسبت به هر انتقادی این حملات نیز یهودستیزانه عنوان شد. در این کتاب نشان داده میشود اقدامات اسرائیل واقعا نسلکشی بوده است. از اینرو، جنگ و تنش میان اسرائیل و فلسطین همچنان بدون هیچ نتیجه مشخصی پیچ و تاب میخورد. از نظر چامسکی نهتنها امکان صلح کاملا وجود دارد، بلکه اصول اساسی توافقنامه صلح فلسطین و اسرائیل به طور کامل از سوی تمام کشورهای جهان از جمله کشورهای عربی، سازمان دولتهای اسلامی، و تمام بازیگران غیردولتی مرتبط با این نبرد پذیرفته شده است. او نشان میدهد پیشنهاد صلحی که بر همین خطوط کلی ترسیم شده بود در سال 1967 اول بار از سوی کشورهای عربی به شورای امنیت سازمان ملل متحد تسلیم شد که اسرائیل از حضور در این نشست خودداری کرد و آمریکا نیز این قطعنامه را وتو کرد. در سال 1980 که این قطعنامه دوباره مطرح شد باز هم آمریکا آن را وتو کرد. چامسکی با مرور تاریخچه روند صلح نشان میدهد که آمریکا و اسرائیل دست در دست هم دادهاند تا آنجا که میتوانند اشغالگری را گسترش دهند و به آن عمق ببخشند. او حتی به سال 2006 اشاره میکند که اسرائیل به طور رسمی مجبور به عقبنشینی از نوار غزه میشود ولی باز هم کنترل و سلطه خود را بر اراضی غزه از دست نمیدهد. با اینحال، غزه را از سایر اراضی فلسطینی جدا کردهاند و در محاصره کامل نگه داشتهاند. چامسکی جداسازی نواز غزه از کرانه باختری رود اردن را مهمترین گام اسرائیل برای تکهتکهکردن فلسطین و ازبینبردن امید و آرزوهای فلسطینیان برای بقا در صفحه روزگار میداند: «آمال و آرزوهای فلسطینیان رو به نابودی است و این جنایتی است که ما به هیچ وجه نباید با سکوت خود به آن رضایت دهیم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.