بررسي علل جنایات فامیلی
دکتر محمدباقر قربانزاده.رئيس دادگاه کيفري يک استان تهران
براي بررسي موضوع قتلهاي خانوادگي آن را با مقدمه و تحليلي جامعهشناسانه که مبتني بر تجربه قضائي نيز هست، شروع ميکنم، يعني آنچه زمينه موجود را مستعد رفتار مجرمانه ميکند. به بيان ديگر آنچه استعداد بالقوه را به فعليت ميرساند. شايد خوانندگان نيز همچون نگارنده اين قطعه نمايشي دوربين مخفي را که مدتها پيش از يکي از شبکههاي صداوسيما پخش شد، ديده باشند. دوربين اتفاقات داخل فروشگاهي در يکي از کشورهاي اروپايي را به تصوير کشيده بود: مشتريان پس از خريد، به صندوق مراجعه میکنند و با صندوقداري که به صندلي خود تکيه داده و خوابش برده بود، مواجه ميشوند. آنها بدون آنکه واکنشي از خود نشان دهند، يکبهيک در صف ميايستند تا شايد خواب صندوقدار بپرد و آنان را راه بيندازد. هفت، هشت نفري در اين صف قرار میگیرند و منتظر میمانند. تا اينکه نفر آخر چرخ خود را در صف قرار میدهد و بدون آنکه به صندوقدار چيزي بگويد سراغ مدير فروشگاه میرود و زماني که به اتفاق وي به محل صندوق میآید، متوجه دوربين مخفي میشود. همين تصوير ساده از نگاه جرمشناسي قابلتأمل است. يک لحظه تصور کنيد اگر چنين اتفاقي در فروشگاههاي ما ميافتاد چه پيش ميآمد؟ مشتريان چنان خواب را از سر صندوقدار ميپراندند که ديگر هرگز هوس خوابيدن سر صندوق نکند. غرض از بيان اين مطلب هرگز تقديس ديگري و تقبيح خودي نيست، بلکه تلنگري به جامعه خودمان است و اينکه چرا تا اين اندازه آستانه تحمل مردم ما پايين است و کوچکترين جرقهاي تبديل به يک انفجار ميشود. اختلاف ساده دو همسايه حادثه آفريده است. مشاجره لفظي زن و شوهر يا دو عضو ديگري از خانواده قرباني گرفته است. يا يک اعتراض ساده، جنايت آفريده است. دادگاههاي کيفري با هزاران نمونه از اين انواع مواجهاند. حال سؤال اساسي اين است که چرا در جامعه ما ارزش وجودي انسان تا اين حد فروکاسته است؟ به اعتقاد نگارنده علل و عوامل مختلفي در پيدايش اين وضعيت مؤثر بوده است. مردم برآمده از انقلاب وارد يک جنگ خانمانسوز هشتساله شدند و باز ديدن صحنههاي خون و کشتار. البته اين هرگز به معناي نفي ارزشهاي بس والاي دفاع مقدس نيست، بلکه درصدد پيجويي و ريشهيابي وضعيتي هستم که بر جامعه عارض شده است. پشت سرگذاشتن اين وضعيت مستلزم ترميم روحي و رواني جامعه بود. درست بسان فرد مصيبتديدهاي که نيازمند تغييردادن شرايط است تا از آن حال و هوا بيرون بيايد. اين ترميم از راه تزريق نشاط و شادابي در جامعه صورت ميگيرد که نهتنها اتفاق نيفتاد، بلکه آن صحنههاي دهشتناک پس از پايان جنگ نيز پيوسته تکرار شده و ميشود. ازاینرو است که آمار و بررسيهاي جرمشناسي نشان داده در جوامع شاداب و پرنشاط توسل به خشونت و نرخ جرائم بسيار ناچيز است، اما در کشور ما آمار جرائم خشونتآميز و پروندههايي که به مراجع قضائي سرازير ميشود، بهخوبي گوياي آن است که چه اتفاقي افتاده است. وضعيت پيشآمده دو اثر شگرف را در ضمير ناخودآگاه جامعه ايران بر جاي گذاشت. خشونت و بيارزششدن جان انسان. اين تلقي آرامآرام در لايههاي زيرين جامعه رسوخ يافت و نهادينه شد. ازاینرو است که قبح خشونت و قتل در جامعه ما ريخته و متأسفانه به يک امر عادي تبديل شده و امروزه جواناني که در چنين فضايي متولد شده و باليدهاند، بهراحتي و از سر بهانهاي دست به خشونت ميزنند. بهعنوان يک نمونه شايع وقتي از اين افراد در دادگاه از انگيزه قتل سؤال ميشود، ميگويند: «چون چشم توچشم شديم!». البته زمينهاي که ذکر شد، مانند زميني است که در اثر عوامل ديگر مستعد روييدن است. انعکاس حوادث جنايي در رسانهها، نمايش عمومي صحنههاي مجازات اعدام، فيلمها و سريالهاي جنايي را بايد از ديگر عوامل زمينهساز خشونت عريان برشمرد. وقتي جان انسان بيمايه شد، بهعمد يا به قصور و تقصير در معرض تلفشدن قرار ميگيرد. به همين خاطر است که ميبينيم و ميشنويم چهبسا جانها که در اثر بيمبالاتي و کوتاهي مدير و مسئولي گرفته ميشود و از اين جمله است: سانحههاي فراواني که در اردوهاي دانشآموزي و دانشجويي، آنان را به کام مرگ فرستاده است. قربانياني که در سوانح ريلي، دريايي و هوايي جان باختهاند. اتوبوسي که دانشجويان را به دره مرگ کشانده است. درحاليکه شايد بسياري از اين حوادث قابل پيشگيري بود. چرا در حادثه ميدان کاج سعادتآباد مأموران به تماشاي حادثه ميايستند؟ يا چرا شهروندان با حضور در صحنه اعدام مجرمي از آن فيلم و عکس يادگاري ميگیرند؟ بنابراین وقتي زمينه موجود باشد، عوامل ديگر صرفا اين زمينه را بارور و تشديد ميکند و از آن جمله است: عوامل تربیتی- خانوادگي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي. از سوي ديگر خانواده بهعنوان يک واحد اجتماعي کوچک و جامعه بهمثابه يک نهاد خانوادگي بزرگ، پيوسته با يکديگر در حال تعامل و دادوستد هستند. بسياري از ارزشها و الگوهاي فرهنگي و رفتاري از جامعه به محيط خانواده و گروه فراواني از اين الگوها از خانواده به محيط اجتماع منتقل ميشود. تنها عاملي که در اين دادوستد طرفيني مانع است و مانند يک فيلتر عمل ميکند، وجود باورهاي ديني و ارزشهاي اخلاقي است. هرچه قوام اين باورها و ارزشها مستحکمتر باشد، مانع راهيابي عنصرهاي فاسد و مخرب خواهد شد و به همان اندازه که پايه اين ارزشها سست باشد، ممکن است بدون هرگونه گزينشي اجازه ورود هر عنصر فاسد و مخربي را بدهد. طبعا اين ارزشهاي مثبت آستانه تحمل افراد را نيز بالا ميبرد. شرايطي که ذکر شد، ميتواند منشأ بروز خشونت در وجوه مختلف آن در هر دو نهاد خرد و کلان جامعه شود. پدري که بيکار است و در تأمين هزينههاي زندگي و نان شب زن و فرزندان خود در مانده است، چون با مشاهده هر کار و خطايي از کوره درميرود و زبان به فحاشي ميگشايد، ممکن است هرآنچه را هم که به دستش بيايد به سوي ديگران پرتاب کند. چنين فردي در خانواده تبديل به يک موجود مزاحم ميشود. وقتي چنين شد، اعضاي خانواده محيط بيرون و بودن با ديگري را به محيط خانه و بودن در کنار خانواده ترجيح ميدهند و چهبسا در اثر معاشرت با افراد ناباب در منجلاب سقوط کنند. در اين حالت يا عضوي از اعضاي خانواده بهتنهايي يا با مشارکت عضو ديگر درصدد حذف اين موجود مزاحم برميآيد. اگر پدر بيکار هنر کند و به سمت مواد مخدر نرود، با بيآبرويي که عموما دختر خانواده در چنين وضعيتي به بار ميآورد، ممکن است درصدد پاککردن اين لکه ننگ از دامان خانواده برآيد. چهبسا پدر براي رهايي از مشکلات زندگي به موادمخدر سنتي يا صنعتي پناه ببرد که متأسفانه عمدتا به سمت مخدر صنعتي کشيده ميشود. نتيجه آن افتادن در وهم، ظن و بدگماني نسبت به اعضاي خانواده و بهويژه همسر است و خلق جنايت يا بهانهگرفتنها و بگومگوکردنها با پسر يا دختر که اين نيز عاقبت خوشي درپي ندارد. گاهي روابط ناسالم قبلي دختران و پسران و اصرار يکي از آنها بر حفظ و استمرار اين روابط پس از تشکيل خانوادهدادن يکي از آنها، موجب ازميانبرداشتن فرد مزاحم ميشود. چهبسا خانوادههايي که دختر يا همسر را براي تأمين هزينه مواد مخدر وادار به تنفروشي کردهاند. آنگاه عضو ديگري از فاميل که متوجه موضوع شده، درصدد پاککردن اين لکه ننگ برآمده است. فضاي مجازي و فراگيرشدن شبکههاي ماهوارهاي نيز از علل ديگر سقوط اخلاقي خانواده، سستشدن پيمانهاي زناشويي و رفتن به سمت ارتباطات ناسالم شده و آنگاه طرفي که متوجه خيانت ديگري شده يا با دسيسه، فرد ثالث را از ميان برداشتهاند، يا شوهر دست خود را به کشتن زن آلوده کرده، يا همسر با دسيسه معشوق خود، شوهر را کشته است. گاهي مرد خانواده با داشتن چندين شغل، خود را چنان درگير تأمين هزينههاي زندگي ميکند که وظايف عاطفي و زناشويي را از ياد ميبرد. اين خلأ عاطفي، زن را به سمت خيانت ميکشاند و فرجام آن چيزي جز جنايت نخواهد بود. زماني نيز زيادهخواهيها و بيبندوباريهاي شوهر، او را به کام مرگ ميکشاند. خانمي در جلسه رسيدگي درحاليکه اشکهايش سرازير شده بود، ميگفت: «شوهرش با زنان زيادي ارتباط داشته، به او خرجي نميداده و درآمدش را صرف هرزگي خود ميکرده و به زنش هم گفته بود تو هم ميتواني آزاد باشي». همچنين کم نبوده است قتلهايي که براي تصاحب اموال وارث يا بر سر تقسيم ارث صورت گرفته است. متأسفانه امروز در جامعه ما نگاه لذتطلب و منفعتمحور جايگزين نگاه ارزشمحور و دينباور شده و سايه شوم خود را بر همه شئون و ارکان جامعه افکنده است. نگارنده تعداد بيشماري از هر يک از مصاديق گفتهشده را رسيدگي کرده است. وقتي بنيان اخلاقي جامعه سست شد، بسان پيکر نحيفي که قدرت دفاع خود را در برابر بيماريها از دست داده باشد، مستعد ابتلا به هر مرضي است و در اين صورت افراد به جاي آنکه با توکل، صبوري، گفتوگو و مشورت مشکلات خود را حل کنند، راهحل مشکلات خود را در اعمال خشونت ميبينند؛ زيرا بهطور معمول جرائم عمد، واکنش فرد در برابر يک بنبست است. در اين وضعيت فرد حکم شکم گرسنهاي را پيدا ميکند که افلاطون در وصف آن گفته بود: «شکم گرسنه چيزي را برنميتابد». اما اينکه چه بايد کرد تا از اين وضعيت خلاصي يافت، نيازمند مقال ديگري است که اگر توفيق يار باشد، در مجال ديگري به آن پرداخته خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.