مروري بر جنايت خانوادگي خشنترين مرد سال
کيــنه و کشـتار
فقط يک مرور ساده و تورق صفحات حوادث روزنامهها کافي است تا اين واقعيت تلخ آشکار شود که حجم زيادي از قتلهايي که در ايران به وقوع ميپيوندد، جنايتهاي خانوادگي است؛ جنايتهايي که در آن عضوي از خانواده که بايد پناه و پشتيبان ديگر اعضا باشد دستش را به خون آنها، از پدر و مادر گرفته تا فرزند و خواهر و برادر و... آلوده ميکند. معضل قتلهاي خانوادگي موضوعي جديد نيست و پيش از اين نيز بارها و بارها سوژه تحقيقات جرمشناسي و جامعهشناسي قرار گرفته اما آنچه مشهود است، اين است که در سالهاي گذشته اقدامي جدي براي پيشگيري از اينگونه جنايتها انجام نشده و اين روند مرگبار همچنان ادامه دارد. فجيعترين جنايت خانوادگي امسال در تهران رقم خورد؛ در يکي از فرعيهاي خيابان نبرد جنوبي. قاتل مردي 47ساله به نام سيروس است که اينروزها در زندان منتظر فرارسيدن زمان محاکمهاش است. سيروس در اين جنايت هولناک دو دختر 17 و 19ساله خود را کشت و سپس پدر و مادر همسرش را قرباني کرد.
جنايت چگونه انجام شد؟ ساعت 15 روز چهارشنبه 27 مهرماه مردي ميانسال به کلانتري نبرد رفت تا خودش را تسليم مأموران پليس کند. او که به همراه برادرش در کلانتري حاضر شده بود، رازي مخوف در سينه داشت. او وقتي مقابل افسر نگهبان نشست از قتلي سخن گفت که شب قبل انجام داده بود: هر چهار نفرشان را با چاقو کشتم. اينگونه بود که مأموران وارد ساختمان 20واحدي خيابان دهحقي در نبرد جنوبي شدند و با راهنمايي مرد قويهيکل به واحد آپارتماني او راه يافتند. صحنه بسيار دلخراش بود. خون همهجا را فرا گرفته بود و اجساد مرد و زني مسن در قسمت پذيرايي ديده ميشد. شکي وجود نداشت که ساعتها از مرگ اين دو نفر ميگذشت. مأموران سپس به يکي از اتاقهاي خواب رفتند؛ جايي که روي دو تخت روبهروي هم جنازههاي دو دختر جوان رها شده بود. بغض سيروس ترکيد؛ اول دختر بزرگم را کشتم. بعد دختر کوچک را و بعد سراغ پدرزنم رفتم و در آخر مادرزنم را به قتل رساندم. سيروس که بهدليل اختلاف با همسرش اين جنايت را طرحريزي کرد، درباره نحوه کشتن مقتولان ميگويد: بعدازظهر سهشنبه 24 مهرماه تصميم گرفتم اين کار را انجام دهم. زنم قهر کرده و به خانه برادرش رفته بود. من و دو دخترم در خانه بوديم. به پدرزنم زنگ زدم و از او خواستم به خانه ما بيايد. گفتم صبح روز بعد براي فروش يک ملک قصد دارم به شمال بروم و دخترها تنها هستند. او و مادرزنم به خانه ما آمدند. بعد من شير و موز خريدم و شيرموز درست کردم البته داخل آن داروي خوابآور ريختم. چهار قرباني بعد از خوردن نوشيدني به خواب عميقي فرو رفتند. سيروس اضطراب شديدي داشت. مرتب براي همسرش پيامک ميفرستاد و از او ميخواست به خانه برگردد. گاهي التماس ميکرد و گاهي تهديد، اما زن جوابش را نميداد. مرد ميانسال بالاخره تصميم قطعي را گرفت و آخرين پيامک را ارسال کرد: «اگر نيايي فردا قيافهات ديدني است». کمي منتظر ماند. باز هم جوابي دريافت نکرد. به اتاقخواب رفت: بالا سر دختر بزرگم نشستم. ميخواستم او را با دست خفه کنم اما نتوانستم براي همين با چاقو گلويش را بريدم. آلت قتاله آنطور که در گزارش پليس آمده يک چاقوي 40 سانتيمتري است. سيروس به تخت روبهرويي رفت. دختر 17ساله هم خواب بود: گلوي او را هم بريدم. مرد ميانسال سپس روي زمين نشست و شروع به گريه کرد: چند دقيقه بعد بلند شدم و به پذيرايي رفتم. اول گلوي پدرزنم را بريدم و بعد مادرزنم را کشتم. سيروس بعد از ارتکاب قتلها احساس خستگي و گرسنگي ميکند: به آشپزخانه رفتم و کمي ميوه خوردم. گلويم خشک شده بود. شربت خوردم. بعد به خيابان رفتم و تا صبح قدم زدم. صبح برادرم زنگ زد و گفت برادرزنم از او خواسته تکليف زنم را روشن کنم. آن موقع بود که گفتم چه کردهام. برادرم پزشک است. او خيلي هواي من را دارد. پشت تلفن گفت بايد خودم را معرفي کنم. بعد قرار گذاشتيم و با هم به کلانتري رفتيم. سيروس ميگويد براي اين جنايت برنامه قبلي نداشت بلکه همان روز تصميم به قتل گرفت؛ از آنهمه کشمکش خسته شده بودم. ميخواستم همه را راحت کنم. براي همين همان روز نقشه اين جنايتها را کشيدم. خودم هم نميدانم چه شد که اين کارها را کردم. واقعا چه شد که سيروس خشنترين جنايت سال را انجام داد؟ آيا واقعا او در رفتاري آني دست به جنايت زد يا ريشههاي اين قتل در شخصيتش نهفته است؟ حافظ باجغلي، روانپزشک ميگويد: معمولا انتظار داريم کسي که مرتکب قتل شده فردي با شخصيت متفاوت و درواقع خشونت شديد ذاتي و رفتارهاي ضداجتماعي باشد اما در واقعيت اينطور نيست. مطالعات نشان دادهاند بيشتر قتلها اتفاقي است و مرتکب قتل قصد و برنامهريزي درازمدت براي ارتکاب قتل نداشته است. داستان مشترک قتلها به اين شکل است که يک مشاجره ساده در شرايطي ميتواند به بحران تبديل شود و قتل اتفاق بيفتد و اين مسئله قابل پيشبيني نيست. يعني بايد پذيرفت سيروس تحت شرايط خاص و بدون اينکه «لزوما» مشکل جدي رواني يا شخصيتي داشته باشد، دست به جنايت زده است. اما آيا هر کسي جاي او بود همين رفتار را تکرار ميکرد؟ باجغلي ميگويد: عوامل خطري وجود دارد که اگر در فرد وجود داشته باشد احتمال خشونت شديد را بيشتر ميکند. مثل خشونتهاي قبلي، اختلال شخصيت ضداجتماعي، اختلالهاي روانپزشکي بهویژه اختلالات روانپزشکي مزمن و مصرف مواد. مخصوصا مواد محرک و آمفتامينها. اين عوامل خطر ميتوانند احتمال خشونتها را بيشتر کنند اما قابليت پيشبينيپذيري «بالايي» ندارند.
قاتل که بود؟ سيروس از ميان عوامل خطر لااقل سابقه مصرف مواد محرک و مخدر را ندارد. او هيچگاه مصرف مشروبات الکلي و مخدرها را تجربه نکرده بلکه مردي ورزشکار است. سیروس 25 سال در رشته بوکس فعاليت داشت و هرچند هرگز نتوانست در ردههاي بالا حضور پيدا کند، اما هيچگاه ورزش را ترک نکرد و حتي چند سال قبل با شراکت برادرش يک باشگاه بدنسازي راهاندازي کرد و خودش نيز بهعنوان مربي در آنجا حضور داشت. او در زندگي اجتماعي خود فردي موفق بود و از نظر مالي هم وضعيت خوبي داشت. علاوه بر باشگاه بدنسازي در زمينه خریدوفروش موتورسيکلت، خودرو و مسکن فعاليت داشت و شب حادثه نيز والدين همسرش را به بهانه فروش يکي از خانههايي که در شمال داشت به قتلگاه کشانده بود. يکي از همسايههاي سيروس ميگويد: او مردي آرام و خوشاخلاق بود. هميشه ميخنديد. اصلا قابل باور نبود که دست به چنين کاري بزند. باجغلي سراغ ورزش مورد علاقه سيروس ميرود و ميگويد: طبق قانون اگر شما در نزاع خياباني مشت گرهکردهتان را با تمام قدرت به سر و صورت طرف مقابل بکوبيد و او را چنان نقش بر زمين کنيد که ديگر نتواند از جا برخيزد، مرتکب خشونت شده و بايد مجازات شويد، اگر شما همين اعمال خشن را در يک مبارزه ورزشي انجام دهيد، طبق قوانين مسابقه امتياز دريافت ميکنيد و بهجاي تنبيه، از شما تقدير هم ميشود. اين تناقضي است که در ورزشهاي رزمي مثل بوکس، تکواندو و کشتي وجود دارد. حال اين سؤال مطرح ميشود که آيا اين ورزشها مروج خشونت هستند يا نه برعکس ميتوانند از بروز خشونت جلوگيري کنند؟ براي پاسخ به این پرسش به يک جمله از رمان «باشگاه مشتزني» اشاره ميکنم: «شايد بايد همه چيزمان را خرد ميکرديم تا بتوانيم آدم بهتري بشويم». اين جمله به همين پارادوکس اشاره ميکند. از منظر روانشناختي اتفاقي که در سکوي مشتزني ميافتد، والايش خشونت طي يک مناسک قانونمند است، که شرکتکنندگان در آن براي کسب پيروزي بايد برخوردار از مهارت، تکنيک و استقامت باشند. درواقع ورزشهاي رزمي، جنگهاي آييني و نظاممند هستند و ميتوانند غريزه خشونت را که در وجود همه ما نهفته است طي فرايندي کاناليزه شده برونريزي کنند. هنرهاي رزمي که امروزه ماهيت ورزشي پيدا کردهاند، ميتوانند نقش مؤثري در سلامت روان داشته باشند. يکي از سازوکارهاي دفاعي انسان در رويارويي با واقعيتهاي دردناک، تلطيف آنها از راه «آيينسازي» است. همانطور که آيينهاي عزاداري، واقعيت مرگ را تلطيف ميکنند، قوانين ورزشهاي رزمي نيز خشونت و جنگطلبي را در يک محيط امن آيينمند و پذيرفتني ميکنند. البته پارادوکس سودمندي ورزشهاي رزمي به اينجا محدود نميشود. محمدعلي کلي، اسطوره افسانهاي دنياي بوکس، براي توضيح سبک موفقش در مبارزه چنين ميگويد: «بايد مثل پروانه برقصي و حرکت کني و مانند زنبور نيش بزني». زنبورها حرکت ميکنند، اما در زمان نيشزدن براي لحظهاي از حرکت باز ميايستند. در ميدان مبارزه بوکس نيز بايد دائم در حال حرکت بود و ضربه زد، اما براي يک ضربه کاري و موفق بايد در زمانهايي از مسابقه يکجا ثابت ماند. به عبارت ديگر پيروزي يک بوکسور در تشخيص و شناخت اين لحظات است، و رمز پيروزي در اين عرصه پرهيجان، تمرکز است. اين ورزشها به دليل همسويي هيجان با تمرکز زيادي که در فرد ايجاد ميکنند، يک وضعيت «تجزيهاي» را سبب ميشوند که ورزشکار حتي اگر بدترين اتفاقها هم برايش افتاده باشد روي سکوي مشتزني به هيچ چيز فکر نميکند. يعني او را در وضعيتي شبيه مراقبه، مديتيشن، بيوزني يا خلسه قرار ميدهد. اين يکي ديگر از عواملي است که به بهبود سلامت روان در رزميکارها کمک ميکند. اين همه داستان نيست. ورزشهاي رزمي با وجود جنبههاي مثبتي که به آنها اشاره شد، آسيبهاي جديای هم در پي دارند. بياييد از اين زاويه نگاه کنيم که احساسها و تجربههايي که ما در زندگي حرفهاي داريم، روي زندگي عادي و شخصي ما ناخواسته اثر ميگذارند. بهعنوان مثال براي يک متخصص جراح گاهي سخت يا حتي ناممکن است که ديسيپلين و قانونمندي اتاق عمل را به زندگي عادياش سرايت ندهد. همچنين يک فرد نظامي گاهي همان قوانين سختگيرانه را در خانه حکمفرما ميکند. اين اتفاق، يعني درهم آميختهشدن زندگي حرفهاي و شخصي براي بعضي از حرفهها بيشتر پيش ميآيد. نمونههاي ديگر آن، روانپزشکان، روانشناسان، قاضيها و البته ورزشکاران رزمي هستند که مورد صحبت ماست. بنابراين خيلي عجيب نيست که يک بوکسور خشونت لازمه در سکوي مشتزني را به خانه تسري دهد. درواقع يک ورزشکار رزمي روي لبه تيغ راه ميرود. او بايد بتواند خشونت لازم براي حرفهاش را محدود و منحصر به رينگ يا سکوي کشتي يا مشتزني کند. برقراري اين توازن به هيچ روي کار آساني نيست. درست به همين دليل است که رزميکاراني که ويژگيهاي انساندوستانه و بامرام دارند، بهشدت محبوب و مورد احترام مردم هستند. نمونه آن غلامرضا تختي است که به اعتقاد بسياري، نمادِ «پهلواني» يا «جهانپهلواني» است. باجغلي ادامه ميدهد: بحثهاي روانشناختي پيچيده و چند عاملي هستند. به همين دليل هر تحليلي فقط ميتواند يک زاويه از آن را روشن کند. براي درک و شناخت دقيق و درست بايد مرتب نورافکن را از زاويههاي مختلف بتابانيم. در تاريخ ورزش ايران و جهان کم نيستند ورزشکاران رزمي که مرتکب قتل و ديگر خشونتهاي فجيع شدهاند. شهريورماه سال ۹۶ در تهران يک قهرمان بوکس دختری دانشجو را کشت. روبين کارتر، بوکسور سياهپوست آمريکايي در سال ۱۹۶۶ سه سفيدپوست را به قتل رساند. امير قرايي، يکي از شرکتکنندگان مسابقه قويترين مردان ايران در سال ۱۳۹۰ با شمشير دوستش را کشت و همچنان متواري است. يک کشتيگير مشهور کرمانشاهي سال گذشته به خاطر ارتکاب به قتل اعدام شد. البته اين مثالها را براي هر حرفه و صنفي ميتوان زد. در بين پزشکان، هنرمندان و حرفهمندهاي ديگر هم از اين موارد پيدا ميشود. ذکر اين مثالها براي تأمل و نزديکي بيشتر به واقعيتهاي موردي است، نه تعميم آن با جامعه ورزشکاران رزمي. با وجود همه جنبههاي مفيدي که ورزشهاي رزمي در کاناليزهکردن خشونت و ابراز آن در يک محيط امن و با قوانين و آيين مشخص دارند، نبايد فراموش کنيم که به هر حال اين افراد تکنيکهاي مبارزهاي زيادي بلدند و قدرت بدني بالايي دارند. اگر بگوييم «دست» اين افراد مانند يک سلاح سرد است، بيراه نگفتهايم. به هر حال آدمي که چاقو در جيبش دارد، خطرناکتر از آدمي است که چاقو ندارد. اينها هم هميشه يک سلاح سرد قوي که همان دستشان است را با خود دارند. بنابراين اگر نشانههاي خشونت و پرخاشگري در يک بوکسور مشاهده شد، بايد جديتر گرفته شود.
زندگي خانوادگي سيروس اگرچه در زندگي اجتماعي و فعاليتهاي اقتصادي فردي موفق بود، اما حاصل زندگي خانوادگياش چيزي جز شکست نبود. او 20 سال قبل ازدواج کرد و با وجود اينکه دو دختر داشت، نتوانست زندگي خانوادگي خود را بهخوبي مديريت کند. او با همسرش بهشدت اختلاف داشت و بارها و بارها با او درگير شد تا اينکه همسر او دادخواست طلاق داد و از اين مرد جدا شد. سيروس که نميتوانست جدايي را تحمل کند، باز هم همسر سابقش را رها نکرد و آنقدر به او اصرار کرد تا اين زن دوباره با او ازدواج کرد. به گفته يکي از اعضاي خانواده همسر سيروس اين مرد بهانه ميگرفت که دخترها به حضور مادر نياز دارند و به اين ترتيب بود که توانست به خواستهاش برسد. اگرچه انتظار ميرفت اين مرد بعد از ازدواج مجدد در رفتارهايش تجديدنظر کند، ولي اين اتفاق رخ نداد و زوج ميانسال بعد از اينکه دوباره زير يک سقف برگشتند، باز هم دچار مشکل شدند؛ به گونهاي که زن چند بار تصميم گرفت قيد زندگي مشترک را بزند اما هر بار که قهر ميکرد سيروس دنبال او ميرفت و وي را به خانه بازميگرداند. در آخرين قهر که به جنايت منجر شد، وقتي همسر سيروس خانه را ترک کرد، به منزل برادرش رفت تا با کمک او از آزارهاي شوهر در امان باشد. سيروس دليل اين اختلافات را دخالتهاي والدين همسرش ميداند اما خانواده همسر او اين موضوع را رد ميکنند که ميگويند سيروس در خانه چنان ديکتاتورمآبانه رفتار ميکرد که کسي نميتوانست در زندگي آنها دخالت کند. نوع زندگي خانوادگي سيروس به گونهاي بود که ميشد انتظار هر واقعه ناخوشايندي را داشت. باجغلي در اينباره ميگويد: همسرکشي و فرزندکشي در خانوادههايي که زن و مرد بدون ازدواج با هم زندگي ميکنند، بيشتر است. در پرونده اخير، مرد مورد نظر و همسرش چند سال پيش از هم جدا شده بودند و پس از چندي بدون ازدواج مجدد با هم زندگي مشترک را شروع کردند. اين وضعيت بلاتکليف در رابطه ميتواند خيلي آسيبرسان باشد. مطالعات بينافرهنگي نشان دادهاند که شيوع همسرکشي در ازدواجهاي قانوني و دائمي خيلي کمتر است. چند مطالعه در ايران نشان دادهاند که احتمال همسرکشي در ازدواجهاي صيغهاي بيشتر است. البته سابقه پرخاشگري و حتي تهديد به قتل در اين فرد وجود داشته که متأسفانه توسط همسر و خانوادهاش جدي گرفته نشد. حتي مادرزن پيش از آنکه در شب حادثه نزد نوههايش برود، به دخترش گفته: «ميترسم شوهر سابقت سر ما را ببرد». اينها نشاندهنده اين مسئله هستند که خشونت و تهديد جدي گرفته نشده. ما در روانپزشکي آموختهايم که هر تهديدي مبني بر خودکشي يا ديگرکشي بايد جدي گرفته شود و نسبت به آن ارزيابي خطر انجام شود. اگر احتمال خطر بالا بود، اقدامهاي پيشگيرانه انجام شود. حرفهاي مادرزن سيروس قبل از مرگ و پيامکي که قاتل براي همسرش فرستاده بود، نشاندهنده کينه عميق اين مرد نسبت به همسرش است؛ کينهاي که درنهايت او را به ارتکاب جنايت واداشت. اما کينه چيست و چرا برخي تا اين حد از ديگران کينه به دل ميگيرند؟ دکتر باجغلي توضيح ميدهد: کينه، يک خشم شديد و مزمن است که اثر آن با گذشت زمان پاک نميشود. کينه از آنجا ناشي ميشود که ما گناهان ديگران را غير قابل بخشش بدانيم. معمولا اين اتفاق در آنهايي ايجاد ميشود که خودشان را نسبت به شرارتهاي انساني خيلي دور ميبينند. درصورتيکه وقتي ما حساب خودمان را از ديگران جدا نکنيم و شرارتهاي انساني را نه بهعنوان گناهان نابخشودني که فقط از افراد خيلي بد قابل سرزدن است، بلکه بهعنوان واقعيتهاي دروني و همگاني ببينيم که بهراحتي در شرايطي ممکن است خودمان هم مرتکبشان بشويم، راحتتر ميتوانيم از گناه ديگران بگذريم.
انتقام از ديگران سيروس با همسر خود سالهاي سال اختلاف داشت اما در نهايت چهار نفر ديگر را به قتل رساند. البته او در بازجوييهاي مقدماتي گفت چون همسرش در دسترس نبود او را به قتل نرساند وگرنه تعداد مقتولان افزايش مييافت. قاتل درباره اينکه چرا دخترانش را قرباني کرد ميگويد: الگوي آنها مادرشان بود و به همين دليل آنان را کشتم تا در آينده رفتارهاي مادرشان را تکرار نکنند. آنچه مسلم است، این است که خشم و کينهاي که سيروس از همسرش داشته به ديگر قربانيان سرايت کرده و در نهايت آنها جان خود را از دست دادهاند. باجغلي در اينباره توضيح ميدهد: يک مکانيسم دفاعي به نام جابهجايي داريم و ميتوانيم خشم خود را از يک ابژه به ابژه ديگر منتقل کنيم. اين پديده در قتل هم ميتواند اتفاق بيفتد. مثلا در يک مورد پسري عاشق دختري شده بود که خواهر دوقلو داشت و وقتي عشقش ناکام ماند هر دو خواهر را کشت. خشم به اين درجه قابل سرايت به افراد نزديک است، مخصوصا افرادي که نسبت خوني با آن شخص دارند. اين موضوع بيشتر برآمده از باور فرهنگي جمعگرايي در برابر فردگرايي است. در جوامعي که فردگرايي کمتر است و انسانها بيشتر با ويژگيهاي جمعي شناخته ميشوند تا ويژگيهاي فردي، اين جابهجايي بيشتر است. سيروس فعلا در بازداشت است و هنوز پاي ميز محاکمه نرفته است اما با توجه به جرمي که انجام داده به نظر ميرسد چيزي جز طناب دار در انتظارش نباشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.