«مونالیزای دنیای علم»دیگر تنها نیست
عرفان خسروی.دیرینهشناس
در خلال سالهای ۱۸۵۹-۱۸۶۱ میلادی برخی از مهمترین نقاط عطف تاریخ زیستشناسی نوین روی دادند. سال ۱۸۵۹ کتاب مشهور داروین، خاستگاه گونهها، منتشر شد و نظریه تکامل زیستی او رفت تا شالوده زیستشناسی را دگرگون کند؛ سال ۱۸۶۰ لویی پاستور نشان داد زندگی نمیتواند هر روز از ماده بیجان پدید آید و هر جانداری از نسل جانداران پیشین پیدا شده است و سرانجام سال ۱۸۶۱ سنگوارهای پیدا شد که نشان میداد گروه بزرگ و عمدهای مثل پرندگان نیز بهوضوح از نسل خزندگانی پیدا شدهاند که عادتا بسیار متفاوت از یکدیگر شمرده میشدند. این سنگواره آرکیوپتریکس (Archaeopteryx) نام گرفت و تا امروز نیز، همچنان مشهورترین و نمادینترین اکتشاف دیرینهشناختی تاریخ شمرده میشود. در سالی که گذشت، مشاهدات و یافتههای بسیار مهمی به دست پژوهشگران دیرینهشناس منتشر شد که دانش ما را درباره سرشت و ماهیت این پرنده قدیمی تا حد زیادی دگرگون کرد. مهمترین کشف دیرینهشناسی در سال اخیر، توصیف گونهای جدید از آرکیوپتریکس بود که سن آن چندصد هزار سال جوانتر از باقی نمونههای آرکیوپتریکس است. به علاوه در سال اخیر بررسیهای جدیدی روی بافت استخوانی این دایناسور پَردار انجام شد که برای نخستینبار نشان داد این موجود توانایی پروازی ضعیف داشته و میتوانسته مثل برخی ماکیان امروزی که علاقهای به پرواز ندارند، در صورت احساس خطر بال بزند و چند متری در هوا جابهجا شود. این یافتهها پس از ۱۶۰ سال، دانش ما را درباره سرشت موجودی که نخستین پرنده جهان تلقی میشود، متحول کرده است.
آرکیوپتریکس از دور تفاوت زیادی با پرندگان امروزی نداشت. موجودی به جثه غراب که براساس اندازه رنگدانههای حفظشده در پرهایش میدانیم پوشپرهایی سیاه و شاهپرهایی سفیدرنگ داشته است. ۱۶۰ سال پیش که نخستین سنگوارههای آرکیوپتریکس کشف شد، تنها موجود پرداری بود که از دوران مزوزوئیک شناسایی شده بود و اینطور تصور میشد که نخستین پرنده زمین و نیای مستقیم پرندگان امروزی است. امروزه میدانیم که آرکیوپتریکس نه قدیمیترین موجود پردار زمین است، نه تنها موجود پرداری که در آن روزگار زیسته است. این فقط بختیاری آلمانیها بود که کشورشان میزبان رسوباتی بسیار ظریف شد که کمابیش امکان بقایای پرها در سنگوارهها را فراهم میکند. اگر در سده نوزدهم، سنگوارههای آرکیوپتریکس در سولنهوفن آلمان کشف نمیشد و این اکتشافات در سالهای اخیر صورت میگرفت، اهمیت علمی آرکیوپتریکس هم بسیار کمتر از آنچیزی قلمداد میشد که امروز هست. بدون درنظرگرفتن این چارچوب برآمده از تاریخ اکتشافات علمی و با توجه به آخرین یافتههای دیرینهشناختی، آرکیوپتریکس یکی از چندین هزار گونه دایناسورهای پرداری است که نیای مشترک همگی، از حدود ۲۵۰ میلیون سال پیش (یعنی صد میلیون سال قبل از خود آرکیوپتریکس) پر داشته است. تباری از این دایناسورهای پردار به موجوداتی کوچکجثه تبدیل شدند و پرهای روی دمها و دست آنها بهتدریج از حدود ۱۸۰ میلیون سال پیش به ابزار نمایشی آنها برای فصل جفتگیری تبدیل شد. این نخستین مرحله از تکامل شاهپرها بود. دایناسورهایی که از نسل این موجودات شاهپردار تکامل یافتند، در اندازهها، شکلها و رنگهای مختلف در زمین پراکنده شدند. برخی از آنها طی دوره کرتاسه با همین ظاهر پرندهمانند و دستانی با شاهپرهای بلند شبیه بال پرندگان، جثههایی به اندازه فیل پیدا کردند. برخی به شکارچیان دوندهای تکامل یافتند که با ناخنهای همیشه برخاسته و تیز انگشت دوم پای خود شکار میکردند و برخی هم مثل آرکیوپتریکس، کوچکجثه ماندند، آرامآرام از شاهپرهای نمایشی روی دستهای خود برای پریدن استفاده کردند. ۶۶ میلیون سال پیش نسل اغلب این دایناسورها منقرض شد، جز همان گروهی که از نسل آرکیوپتریکس تکامل یافته بودند. اینها امروز پرندگان نامیده میشوند. پیش از این میدانستیم که آرکیوپتریکس میتوانسته میان شاخههای درختان با بالهای گشوده روی هوا سر بخورد، اما درباره توانایی بالزدن آرکیوپتریکس تردید وجود داشت. استخوان جناغ سینه (Sternum، محل اتصال ماهیچههای سینه که بالها را به پایین میکشند) در این موجود کوچک و غضروفی بوده، درحالیکه بخش مهمی از تکامل پرندگان مرتبط با بزرگشدن و عمیقشدن همین استخوان است. بنابراین فرضیه غالب این بود که آرکیوپتریکس نمیتوانسته بال بزند، اما در سال اخیر برای نخستینبار بررسیهای دنیس ووتن (Dennis F. A. E. Voeten) و همکارانش بر هندسه و بافتشناسی استخوانهای بال آرکیوپتریکس نشان داد که این موجود از استخوانهای بالش برای بالزدن کار میکشیده و گرچه ضعیف، اما توانی ابتدایی داشته تا با نیروی بالهایش از سطح زمین برخیزد. این یافته در کنار توصیف گونهای جدید از آرکیوپتریکس بر اساس نمونهای که چندصدهزار سالی هم جوانتر از سایر نمونههاست، نشان میدهد آرکیوپتریکس نهتنها اندکی قدرت پریدن داشته، بلکه حدود ۱۵۰ میلیون سال پیش، دستکم برای چندصدهزار سال در جزیرههای کوچک و بزرگی که در محل آلمان کنونی قرار داشتند، زیسته و بهتدریج به گونههایی جدیدتر تکامل یافته است.
اکتشاف نخستین بقایای آرکیوپتریکس این نام به معنی «پرِ کهن» است1 و در آغاز به سنگواره پر جداافتادهای اطلاق شد که به سال ۱۸۶۰ یا ۶۱ در نهشتههای آهکی سولنهوفن در باواریا پیدا شد و هرمان فون مایر (Herman von Meyer) آن را به سال ۱۸۶۱ گزارش کرد. این سنگواره درحقیقت نقشی تیره از پر پرندهای است که میان دو ورقه متوالی از سنگ آهک لیتوگرافیک به جا مانده است. از آنجا که این پر نامتقارن است (یعنی دو سوی محور میانی پر، عرض هماندازه ندارند)، فون مایر نتیجه گرفت که این پر باید شاهپری پروازی بوده باشد. شش هفته پس از نخستین مکاتبه، فون مایر نامه دیگری به همان نشریه فرستاد و خبر داد که گویا سنگوارهای از استخوانهای پرندهای که صاحب پر مزبور بوده نیز در همان نهشتههای رسوبی پیدا شده؛ نمونهای که تنها خبرش به گوش فون مایر رسیده بود. او در این مکاتبه، نام علمی آرکیوپتریکس لیتوگرافیکا (Archaeopteryx lithographica) را برای سنگواره پری که یافته بود (نه اسکلتی که خبرش را شنیده بود)، برگزید. اما نخستین سنگوارهای که حاوی استخوانها و پرهای واضح بود و خبر کشف آن به گوش فون مایر رسیده بود، در همان سال ۱۸۶۱ در قصبه لانگنالتایم ایالت باواریا به دست آمد؛ نمونهای که بهعنوان دستمزد معاینه به پزشکی محلی به نام کارل هابرلاین (Karl Häberlein) اهدا شد و او هم نمونه را به قیمت ناچیز ۷۰۰ پوند به موزه تاریخ طبیعی لندن فروخت. این نمونه گرانبها هنوز هم در موزه تاریخ طبیعی لندن نشسته و بعدها (در سال ۲۰۱۱) همین نمونه کامل را به جای آن پر جداافتاده، بهعنوان «نمونه نوعی» (Type specimen) آرکیوپتریکس در نظر گرفتند.
آرکیوپتریکس، شاهدی بر نظریه تکامل ریچارد اُوِن (Richard Owen)، دیرینهشناس و آناتومیست مشهور سده نوزدهم در سال ۱۸۶۳ نمونه لندن را توصیف و به نام آرکیوپتریکس دمدراز (Archaeopteryx macrura) نامگذاری کرد؛ بعدها چون همین نمونه را بهعنوان «نمونه نوعی» گونه آرکیوپتریکس لیتوگرافیکا درنظر گرفتند، صفت گونهای مورد نظر اُوِن، یعنی «دمدراز/macrura» مردود شمرده شد. اُوِن سال ۱۸۴۲ نیز با توصیف سه خزنده غولآسا از دوران مزوزوئیک، آنها را در کنار هم در گروه جدیدی ردهبندی کرد و این گروه را دایناسورها (Dinosauria) نامید. جالب اینجاست که ریچارد اُوِن از مخالفین سرسخت نظریه تکامل داروین بود، ولی سنگوارهای که توصیف کرد، بلافاصله به مهمترین شاهد و مؤید نظریه داروین تبدیل شد. تامس هاکسلی (Thomas Huxley) در همان بدو اکتشاف و توصیف آرکیوپتریکس و با تکیه بر یافتههای اُوِن، یعنی بزرگترین دشمن نظریه تکامل، نشان داد آرکیوپتریکس عضو دیگری از گروه دایناسورهاست (درست همانطور که امروز فکر میکنیم) و پرندگان امروزی را نیز که از نسل چنین موجودی تکامل یافتهاند، بهعنوان بازماندگان پردار تبار دایناسورها ردهبندی کرد. برای نخستینبار در سال ۱۲۸۷ قمری در کتاب مشهوری از عهد ناصری به نام جانورنامه از این نمونه با نام آرکائوپْتِر نام برده شده است.2
مونالیزای دنیای علم نمونه لندن تازه نخستین یافته از میان 12 سنگوارهای بود که بعدها پیدا شدند و آخرین آنها در سال اخیر توصیف شد. مشهورترین، کاملترین و شاید زیباترین نمونه در این میان نمونه برلین است که در سال ۱۸۷۴ یا ۷۵، در قصبه بلومبرگ در نزدیکی ایشتت (Eichstätt) پیدا شد. کشاورزی این نمونه را پیدا کرد و در ازاي پول گاوی به مسافرخانهداری فروخت. مسافرخانهدار نیز آن را در سال ۱۸۸۱ به ارنست اوتو هابرلاین (Ernst Otto Häberlein) فروخت؛ ارنست پسر همان پزشکی بود که 20 سال پیشتر نخستین نمونه را به دست آورده و به موزه لندن فروخته بود. نهایتا ارنست ورنر فون زیمنس (Ernst Werner von Siemens)، بنیانگذار شرکت زیمنس، این نمونه را به قیمت 20هزار مارک طلایی (معادل 60هزار دلار آمریکا) خرید و به موزه تاریخ طبیعی برلین اهدا کرد. آنقدر تصویر نمادین و مکرر «نمونه برلین» شهرت یافته که «مونالیزای دنیای علم» لقب گرفته است. ویلهلم دامس (Wilhelm Dames) در سال ۱۸۹۷ این نمونه را آرکیوپتریکس زیمنسی (Archaeopteryx siemensii) نامید.
آرکیوپتریکس گمشده اغلب نمونههای بعدی آرکیوپتریکس نه به اندازه نمونه برلین کامل بودند، نه نمادین. نمونه مکسبرگ در سال ۱۹۵۶ در نزدیکی لانگنالتایم کشف و در سال ۱۹۵۹ توصیف شد. این نمونه که تا سال ۱۹۷۴ در موزه مکسبرگ به امانت قرار داشت، در مالکیت خصوصی ادوارد اوپیتش (Eduard Opitsch) بود. او سالها این نمونه را زیر تختخواب خود نگهداری میکرد، ولی پس از مرگش در سال ۱۹۹۱، نمونه برای همیشه مفقود شد. سنگ قبر اوپیتش که به شکل همین نمونه حجاری شده، باعث شده شایع شود که او نمونه مفقود را همراه خود به گور برده است. در سال ۱۹۹۵، دولت فدرال آلمان این نمونه مفقود را میراث فرهنگی ملی شمرد و در سال ۲۰۰۹، قیمت آن بیش از سه میلیون یورو تخمین زده شد.
سنگوارهای که دیر شناخته شد نمونه هارلم (Haarlem) در سال ۱۸۵۵ کشف شده بود، ولی به اشتباه شناسایی شده بود. در سال ۱۹۷۰ جان اوستروم (John Ostrom) متوجه شد این نمونه که در موزه تایلرز (Teylers) هارلم قرار دارد، باید متعلق به آرکیوپتریکس باشد. در سال ۲۰۱۷ معلوم شد که این نمونه آرکیوپتریکس هم نبوده، بلکه متعلق به دایناسور دیگری از خویشاوندان آرکیوپتریکس بوده که پیشازاین شناخته نشده بود؛ نام علمی این دایناسور پردار نویافته را به افتخار جان اوستروم، اوسترومیا (Ostromia) نهادند.
آرکیوپتریکسهای پروازگر نمونه ایشتت در سال ۱۹۵۱ کشف شد و پیتر ولنهوفر در سال ۱۹۷۴ آن را توصیف کرد. این نمونه که در موزه یورا (Jura) در ایشتت قرار دارد، کوچکترین سنگواره آرکیوپتریکس است و جمجمه آن بعد از نمونه برلین، به بهترین شکل حفظ شده است. برخی این نمونه را نیز بهکلی دایناسور پردار دیگری شمرده و به نام یوراپتریکس ریکروا (Jurapteryx recurva) نامیدهاند. نمونه سولنهوفن در دهه 70 میلادی کشف شد و پیتر ولنهوفر در سال ۱۹۸۸ آن را توصیف کرد. این نمونه که در موزه بورگرمایسترمولر (Bürgermeister-Müller) در سولنهوفن قرار دارد، بزرگترین سنگواره آرکیوپتریکس است و برخی آن را بهکلی دایناسور پردار دیگری شمرده و به نام ولنهوفریا گراندیس (Wellnhoferia grandis) نامیدهاند. نمونه مونیخ در سال ۱۹۹۲ کشف و در سال ۱۹۹۳ توصیف شد و در موزه دیرینهشناسی مونیخ قرار دارد و شاید گونهای جدید به نام آرکیوپتریکس باواریکا(Archaeopteryx bavarica) باشد. بررسی بافتشناسی این نمونه، در کنار نمونه ایشتت و «بال جوجه»، نشان میدهد آرکیوپتریکس توانایی محدودی در بالزدن و برخاستن از زمین با نیروی بالهای خود داشته است. گرچه این توانایی بسیار محدود و شاید در حد بالزدن مرغان خانگی بوده، اما شاهد خوبی از تکامل تدریجی توانایی پرواز در این موجود است.
آخرین گونه آرکیوپتریکس نمونه دایتینگ که در اواخر دهه هشتاد (یا سال ۱۹۹۰) کشف شد، خلاف باقی نمونههای قبل و بعد، در آهکهای سولنهوفن کشف نشد، بلکه در رسوباتی در نزدیکی قصبه دایتینگ کشف شد که سن آنها چندصدهزار سال جوانتر از رسوبات آهکی سولنهوفن است. از سال ۱۹۹۶، تنها قالبی از آن در موزه تاریخطبیعی بامبرگ (Bamberg) نگهداری میشد. در سال ۲۰۰۹، رایموند آلبرتسدورفر (Raimund Albertsdörfer) موفق شد نمونه اصلی آن را بخرد و در سال ۲۰۰۹ در نمایشگاه کانیهای مونیخ، در کنار شش نمونه اصلی دیگر آرکیوپتریکس به نمایش درآمد. بررسیهای دقیق مارتین کوندرات (Martin Kundrat) و همکارانش روی جمجمه و بقایای دیگر این نمونه در سال اخیر نشان داد که این نمونه متعلق به گونهای کاملا متفاوت است و به افتخار رایموند آلبرتسدورفر، نام آن را آرکیوپتریکس آلبرتسدورفری (Archaeopteryx albersdoerferi) نهادند. نمونه بورگرمایسترمولر که «بال جوجه» هم نامیده میشود، تنها شامل یکی از بالهای آرکیوپتریکس است که در سال ۲۰۰۰ کشف شد، در مالکیت خصوصی است ولی در موزه بورگرمایسترمولر قرار دارد.
جدیدترین نمونهها نمونه ترموپولیس که مدتها در مجموعهای خصوصی در سوئیس بود، در سال ۲۰۰۵ به مرکز دایناسوری وایومینگ در شهر ترموپولیس وایومینگ اهدا و همان سال نیز توصیف شد. این نمونه برای نخستینبار نشان داد که ناخن انگشت دوم پای آرکیوپتریکس، شبیه برخی خویشاوندان مشهورش از جمله ولاسیراپتور (Velociraptor) در وضعیت افراشته قرار داشته است. در سال ۲۰۰۷ مشخص شد که این نمونه نیز مثل نمونه برلین، متعلق به گونه آرکیوپتریکس زیمنسی (A. siemensii) بوده است. نمونه یازدهم آرکیوپتریکس در سال ۲۰۱۱ کشف شد، ولی در مالکیت خصوصی قرار دارد و هنوز نام مستعاری نیز نپذیرفته است؛ گرچه پژوهشهایی روی آن انجام و منتشر شده است. این نمونه نشان داد شاهپرها به جز بالها و دم، روی پاهای این دایناسور نیز وجود داشته است. سرانجام نمونه دوازدهم در سال ۲۰۱۰ کشف شد؛ خبر کشف آن در سال ۲۰۱۴ منتشر و در سال ۲۰۱۸ نیز توصیف شد. کشف این نمونه و بررسی دقیق آن، تصویر کاملتری از آناتومی آرکیوپتریکس به دست داد و معلوم کرد که نمونه هارلم نمیتواند گونهای از آرکیوپتریکس باشد، بلکه خویشاوندیِ نزدیکتری با گروهی از دایناسورهای پردار چینی دارد و به همین دلیل نمونه هارلم به نام جدید اوسترومیا نامیده شد. پينوشتها: 1- در جای دیگر توضیح دادهام که چرا ترجمه این نام به «بالِ کهن/کهنبال» نادرست است: goo.gl/Lz4huz 2- در جای دیگر درباره این موضوع که چرا نویسنده جانورنامه متوجه اهمیت تکاملی این سنگواره نشده، توضیح دادهام: goo.gl/Htiir8
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.