|

دستاوردهاي كيهان‌شناسي نوين در گفت‌وگو با «بهرام مبشر»

ژرفاي هستي در عصر تلسكوپ‌هاي مدارگرد

حسن فتاحي.عضو هیئت‌تحریریه فصلنامه نقد کتاب علوم محض و کاربردی

پروفسور بهرام مبشر، استاد دانشگاه كاليفرنيا، یکی از برجسته‌‌ترین دانشمندان ایرانی در حوزه اخترفیزیک و کیهان‌شناسیِ رصدی است. او سال‌ها نماینده سازمان فضایی اروپا در ناسا و از مجریان طرح تهیه ژرف‌ترین تصویر از عالم بود. در سال ۲۰۰۵ گروه تحت سرپرستي او موفق شد با استفاده از تصاوير تلسكوپ فضایی اسپيتزر يك كهكشان نوزادِ با جرم خیلی زیاد (در اصطلاح نجومی اَبَر پرجرم) که بر اساس تخمین دانشمندان حدود ششصد میلیون سال بعد از مهبانگ متولد شده است را شناسايي كند. سال گذشته آزمايشگاه پيش‌رانش جت ناسا اين كشف را در مقام دومين كشف مهم تلسكوپ فضايي اسپيتزر، طي بيش از ۱۵ سال فعاليت آن برگزيد. دكتر مبشر تاکنون به دلیل انجام پروژه‌های علمی زیاد و معتبر و نیز انتشار نزدیک به سیصد مقاله علمی، جوایز فراوانی دریافت کرده است. جایزه رتبه اول پژوهش‌های بنیادی بیستمین جشنواره بین‌المللی خوارزمی ازجمله آنها است. او هرازچندگاهی برای ارائه سخنرانی علمی دانشگاهی به ایران سفر می‌کند، اما در کنار این فعالیت‌های دانشگاهی به موضوع ترویج علم در جامعه نیز بسیار علاقه‌مند است و دعوت رسانه‌ها را برای گفت‌‌وگوی علمی با آغوش باز می‌پذیرد. از ديگر علاقه‌مندي‌هاي او مي‌توان به آموزش زنان اشاره كرد. دكتر مبشر معتقد است كه تحصیل زنان نشانه تأثیرگذاری بر نسل آینده و جامعه انسانی ما است. او مي‌گويد: «به زنان ایرانی افتخار می‌کنم که به‌خوبی از عهده دستیابی به دانشگاه‌ها و مراکز علمی و آموزشی برآمده‌اند». دكتر بهرام مبشر به‌تازگی كتابي نوشته است با عنوان «ORIGINS: The Story of Beginning of Everything» (خاستگاه‌ها: داستان آغاز هر چیز). او در اين كتاب به‌صورت تفصيلي به خاستگاه یا منشأ عالم، فضا و زمان، خاستگاه انرژی، ماده و قوانین فیزیک پرداخته است. خاستگاه ستارگان، سیارات و کهکشان‌ها و منشأ حیات و تمدن از دیگر قسمت‌هاي مهم و جذاب اين كتاب است. دكتر مبشر مي‌گويد: «آموختن درباره چنین موضوعاتی به‌راستی دیدگاه ما درباره زندگی و معنای آن را تغییر می‌دهد». دكتر بهرام مبشر در گفت‌وگويي با «شرق» به پرسش‌هایی درباره دستاوردهاي تلسكوپ اسپيتزر، وضعيت فعلي تلسكوپ هابل و انگيزه خود از فعاليت‌هاي ترويج علم در جامعه پاسخ داده است.

اين‌روزها درباره تلسکوپ فضایی اسپيتزر بسیار صحبت می‌شود و مقاله‌های بسیاری نیز در این زمینه منتشر شده است. اهمیت این تلسکوپ در چیست؟ تلسكوپ فضايي اسپيتزر به بخش فروسرخ تابش‌هاي طيف الكترومغناطيس حساس است. روي اين تلسكوپ ابزارهايي نصب‌ شده و مي‌تواند تابش با طول‌موج‌هاي بلندِ فروسرخ را آشكارسازي كند. ما كهكشان‌ها را مي‌بينيم زيرا از خود نور ساطع مي‌كنند. تابش ساطع‌شده از آنها متشکل از طول‌موج‌هاي مختلف طيف است. هر طول‌موج درباره فرايندهاي فيزيكي ويژه كه در مكاني در یک كهكشان رخ مي‌دهد، به ما اطلاعات مي‌دهد. براي مثال نور آبي حاكي از تشكيل ستارگان و ستارگان جوان در كهكشان‌هاست. طول‌موج فرابنفش نشان‌دهنده ستارگان بسيار جوان و داغِ در حال شكل‌گيري است. تابش با طول‌موج بلندتر از سوي ستارگان پيرتر مي‌رسد و طول‌موج‌هاي بسيار بلندتر و فروسرخ، برآمده از غبار درون كهكشان‌هاست. علتش هم به خاطر جذب نور فرابنفش توسط غبار و باز گسیل آن تابش در طول‌موج‌هاي فروسرخ است. اين همان چيزي است كه با تلسكوپ اسپيتزر مي‌بينيم. ستارگان غالبا در ابرهاي گازي كه به‌وسیله غبار پوشيده شده‌اند، تشكيل مي‌شوند. غبار، نور فرابنفش را از كهكشان‌ها جذب كرده و در فروسرخ گسيل مي‌كند. بنابراين امكان ديدن كهكشان‌هاي جوان، يعني كهكشان‌هايي كه در حال تشكيل ستارگان هستند، با تلسكوپ اسپيتزر فراهم مي‌شود. همچنين اگر كهكشاني غبارآلود باشد [توسط غبار احاطه‌ شده باشد] و نور ستارگان آن توسط غبار جذب شود، آن كهكشان ديده نخواهد شد زيرا تمام نور توسط غبار جذب ‌شده است. چنين كهكشان‌هايي امكان رؤیت در طول‌موج‌هاي نور مرئي يا اپتيكي را ندارند، همان طول‌موجي كه چشمان ما به آن حساس است؛ اما اين كهكشان‌ها را مي‌توان در طول‌موج فروسرخ با اسپيتزر رصد كرد. بنابراين اخترشناسان مي‌توانند با تلسكوپ اسپيتزر اجرام نجومي را كه در طول‌موج اپتيكي مخفي هستند، آشكارسازي كنند؛ همچون كهكشان‌هاي غباري. ازآنجایی‌که تابش فروسرخ توسط بخارآب و ديگر مولكول‌هاي جو زمين جذب مي‌شود، براي رصد به تلسكوپ‌هايي نياز داريم كه فراتر از جو زمين قرار گيرند. به همين دلیل است كه اسپيتزر بالاي زمين [بالاتر از جو زمين] در ارتفاع بالا، به دور زمين مي‌چرخد. ممکن است درباره برخی از دستاوردهاي اين تلسكوپ کمی صحبت کنید. تلسكوپ فضايي اسپيتزر افق نويني را به روي ما گشوده است. همان‌طور كه اشاره كردم، ادوات و ابزارهاي نصب‌شده در تلسكوپ به اجرام نجومي غبارآلود يا غبارگون حساس هستند. بنابراين اسپيتزر مي‌تواند كهكشان‌هاي جوان را طي فرايند شكل‌گيري درحالی‌که پوشيده از غبار هستند، آشكار كند. اسپيتزر چيزي را مي‌بيند كه تلسکوپ‌های اپتيكي نمي‌بينند. بدين‌گونه وقتي داده اسپيتزر را با داده اپتيكي تلفيق مي‌كنيم، مي‌توانيم نگاهي جامع‌تر به كهكشان‌ها و عالم داشته باشيم. طول‌موج تابش ساطع‌شده از آن كهكشان‌ها به خاطر انبساط عالم كِش مي‌آيد. درواقع اگر كهكشاني خيلي از ما دور باشد، نور مرئي يا اپتيكي آن به سمت نور قرمز [طول‌موج بلندتر] كشيده خواهد شد. پيامد اين اتفاق رصد كهكشان‌ در طول‌موج فروسرخ است كه درواقع در چارچوب نور مرئي كهكشان بوده است. يعني درحقيقت با تلسکوپ اسپیتزر ما كهكشان دوردست را آن‌گونه مي‌بينيم كه در طول‌موج‌هاي اپتيكي به نظر مي‌رسد، مانند نور ستارگان جوان. به‌طور خلاصه بخشي از نور دريافتي توسط كهكشان‌ها و رصد آن توسط اسپيتزر براي فهم تحول كهكشان‌ها ضروري است. يکی از مهم‌ترین دستاوردهای تلسکوپ فضایی اسپيتزر كشف كهكشان‌هاي بسيار باستاني بود. اسپيتزر با چه روشی تصویر این کهکشان‌ها را تهیه می‌كند؟ ستارگان و كهكشان‌ها نورهایی با رنگ‌های مختلف از خود ساطع می‌کنند. وقتي براي يك کهکشان، در دو طول‌موج مختلف، درخشندگي را اندازه‌گيري كنيم و تفاوت بين اين دو را پيدا كنيم، اين اندازه‌گيري را «رنگ» تعريف مي‌كنيم. رنگ‌های [اجرام نجومی] به ما اطلاعاتي درباره جرم اجرام نجومي- همچون کهکشان‌ها- فعاليت‌های ستاره‌زایی یا همان شکل‌گیری ستارگان می‌دهند. اخترشناسان از روی رنگ کهکشان‌ها و ستارگان قادرند نوع دقیق اجرام نجومی را شناسایی کرده و آنها را مطالعه کنند. اخترشناسان مي‌توانند با استفاده از رنگ‌هاي معين، فاصله‌های مشخص و دقیق كهكشان يا خوشه‌هاي كهكشاني را تعيين كنند. اين روش، چگونگي استفاده از اطلاعات رصدشده براي انتخاب انواع معين اجرام نجومي است. شما سرپرستي تيمي را بر عهده داشتيد كه با استفاده از تصاوير تلسكوپ فضایی اسپيتزر موفق شديد يك كهكشان نوزاد را شناسايي كنيد. دراین‌باره كمي توضيح ‌دهيد. آشكارسازهاي نصب‌شده روي اسپيتزر به تابش فروسرخ حساس‌اند؛ بنابراين اسپيتزر تابش فروسرخي را از كهكشاني دوردست آشكار مي‌كند كه مربوط به نور مرئي يا اپتيكي است و بنابراین تابش‌هاي ستارگان جوان را شامل مي‌شود. اين پديده به خاطر انبساط فضاست و انتقال تابش به سمت طول‌موج‌هاي بلندتر. در برخي فاصله‌ها نور فروسرخ دريافتي اسپيتزر نشان‌دهنده شار گسيل‌شده توسط ستارگان پير است كه [بخشي] از حجم كهكشان‌ها را تشكيل مي‌دهند. با تركيب رصدهاي اسپيتزر با تلسكوپ فضايي هابل، توانستيم رده‌اي از كهكشان‌هاي بسيار پرجرم را، حدود 600 میلیون سال بعد از آغاز عالم كشف كنيم. ازآنجاکه كهكشان‌هاي كشف‌شده به ابتداي [پيدايش] عالم بسيار نزديك هستند، خیلی جوان‌اند، اما هم‌زمان بسيار پرجرم هم هستند. حال سؤالی كه براي ما مطرح بود اين است که چگونه ممكن است چنين كهكشاني در چنين زمان كوتاهي (600 میلیون سال) بتواند چنين جرم زيادي را بسازد؟ [براي مقايسه] جرم كهكشان ما صد هزار ميليون [صد ميليارد] برابر جرم خورشيد است. سال گذشته ناسا اين كشف را به‌عنوان دومين دستاورد مهم اسپيتزر انتخاب كرد، درست است؟ بله. آزمايشگاه پيش‌رانش جت (Jet Propulsion Laboratory) که متعلق به ناسا است، اين كشف را در مقام دومين كشف مهم تلسكوپ فضايي اسپيتزر، طي بيش از ۱۵ سال فعاليت آن برگزيده است. با توجه به اینکه بسیاری از این کهکشان‌ها از ما بسیار دورند و نوری که از آنها به ما می‌رسد، بسیار کم و ضعیف است، چگونه می‌توان نور آنها را آشکارسازی کرد و به ویژگی‌های آنها مانند انتقال‌به‌سرخ پی برد؟ اين همان دليلي است كه ما به آشكارسازهاي بسيار حساس و نيز رصدِ از فضا نيازمنديم. رصدخانه‌هاي زمين‌-پايه به‌طورجدی از زمينه جو زمين تأثیر مي‌پذيرند. ميزان آن‌هم در طول‌موج فروسرخ زياد است. همان طول‌موجی که به گرما حساس است. همچنين دليل ديگر آن، نياز ما به تلسكوپ‌هاي بزرگ‌تر با آیینه‌های بزرگ‌تر است كه به ما اجازه مي‌دهد فوتون‌هاي بيشتري را جمع‌آوري كنيم و به سطوح كم‌نورتري دست‌ یابیم. دانشمندان برای عکس‌برداری از یک کهشان دور، مدت زیادی روی آن کهکشان ثابت می‌مانند و به‌اصطلاح به آن خیره می‌شوند. درحالی‌که می‌دانیم زمین و تلسکوپ اسپيتزر پیوسته در حال حرکت‌اند و کهکشان‌ها هم مرتب از ما دور می‌شوند، پس چطور چنین چیزی ممکن است؟ اين يك تكنيك رصدي است كه اخترشناسان استفاده مي‌كنند. ستاره‌ای درخشان را در کهکشان خودمان انتخاب می‌کنیم. زمانی که کهکشان مشخصی را رصد می‌کنیم، این ستاره در میدان دید تلسکوپ قرار دارد. تلسكوپ روي ستاره درخشان كه آن را «ستاره راهنما» می‌نامیم، تثبيت مي‌شود و خط سير آن را دنبال مي‌كند. ازآنجایی‌که ستاره در پهنه آسمان و نيز كهكشان حركت مي‌كند، بنابراين می‌تواند خط سير كهكشان را هدف بگيرد. ما مسیر آنها را در خلال شب، از لحظه‌اي كه طلوع مي‌كند تا لحظه‌اي كه غروب مي‌كند، رهگیری می‌کنیم. اين كار واقعا شبيه طلوع و غروب خورشيد است، با اين تفاوت كه ستاره راهنما بسيار دورتر از آن است كه همانند خورشيد درخشان به نظر برسد. انبساط عالم تأثیر قابل‌توجهی بر زمان‌بندي‌اي كه با آن سروکار داريم، ندارد. سالانه تلسکوپ‌های جدید و پیچیده‌‌ای برای کشف پدیده‌های فضایی جدید به فضا ارسال مي‌شوند، اما تلسکوپ هابل همچنان یکی از معتبرترین و موردتوجه‌ترین تلسکوپ‌های فضایی جهان باقی‌مانده است. علت آن را در چه چيزي مي‌دانيد؟ به دو دليل: نخست اینکه پاسخ به پرسش‌های علمي كه تا زمان تلسکوپ هابل جوابی نداشتند، ممكن شد و تصاوير زيبايي كه از ستارگان، كهكشان‌ها و عالم در مقياس بزرگ گرفته شد. امروزه هابل با تصاوير رنگي‌اي كه توليد كرده، شناخته مي‌شود. تلسكوپ هابل به برخي سؤالات جواب داد كه براي چندين قرن نوع بشر در پي يافتن پاسخ آنها بود. تلسكوپ هابل كيهان‌شناسي را به علمي دقيق تبديل كرد. دلیل دوم که کمی تکنیکی‌تر [پیچیده‌تر] است، قابلیت تلسکوپ هابل برای رصد در طول‌موج‌های مختلف است. از فرابنفش گرفته تا اپتيكي و فروسرخ. همچنين هم‌زمان نورسنجي و طيف‌سنجي را هم انجام مي‌دهد. وضوح بالاي تصاوير هابل اين امكان را مي‌دهد كه شكل و ريخت‌شناسي تعداد قابل‌توجهی از كهكشان‌هاي دوردست، همچنين شناسايي حركت سيارات در حال گردش به دور ديگر ستارگان را اندازه‌گيري كنيم. به همين دليل است كه من باور دارم تلسكوپ هابل بعد از تلسكوپ گاليله دومين تلسكوپ مهم تاريخ است. هابل اکنون در چه وضعیتی قرار دارد؟ من به‌تازگی از كنفرانس سالانه انجمن اخترشناسي آمريكا بازگشته‌ام. با دوستان و همكارانم كه مديران تلسكوپ فضايي هابل هستند، صحبت كردم. آنها به من گفتند كه تلسكوپ بسيار خوب كار مي‌كند و انتظار دارند كه حداقل براي پنج سال ديگر هم به فعاليتش ادامه دهد. اين اتفاق بسيار عالي است و مي‌تواند بعدها با تلسكوپ فضايي جِيمز وب همپوشاني داشته باشد. فعاليت شما به‌عنوان نماينده سازمان فضايي اروپا در مؤسسه تلسکوپ فضايي هابل چگونه شکل گرفت؟ تلسکوپ فضایی هابل محصول سرمایه‌گذاری مشترک ناسا و آژانس فضایی اروپا، موسوم به اِسا (ESA) است. در قالب بخشی از توافق حاصل تصمیم گرفته شد تا ۱۵ پژوهشگر برای کار در مؤسسه علمی تلسکوپ فضاییِ ناسا حضور یابند. این مؤسسه مسئول برنامه‌های تلسکوپ فضایی هابل است. پژوهشگران اروپایی که عضو اِسا بودند، در کنار دانشمندان آمریکایی برای انجام کارهای عملیاتی هابل کار می‌کردند. من هم یکی از 15 دانشمند برگزیده به منظور پژوهش در مؤسسه تلسکوپ فضایی هابل بودم. من در آن زمان در حال انجام تحقیقات علمی در امپریال کالج لندن بودم. سپس امپریال کالج را به مقصد مؤسسه تلسکوپ فضایی هابل در آمریکا ترک کردم. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای هابل تصویربرداری از دورترین کهکشان‌ها بود که به تصویر فراژرف هابل معروف شد. هابل با چه روشی تصویر این کهکشان‌ها را تهیه می‌کرد؟ من در بخش كوچكي مشتمل بر طراحي تصوير فراژرف هابل حضور داشتم. مدير مؤسسه كه مديريت مؤسسه علمي تلسكوپ فضايي هابل را بر عهده دارد، هر سال مقداري زمان تضمين‌شده دارد كه مي‌تواند صرف برنامه‌اي شود كه او تصميم مي‌گيرد. در آن مقطع، مدير تصميم گرفت كه ۴۰۰ ساعت را به خيره‌شدن به يك تك‌نقطه از آسمان اختصاص دهد. با انجام اين كار توانستيم نور بیشتر و بيشتري از آن سطح جمع‌آوري كنيم و بنابراين اجرام [نجومی] عميق‌تر و كم‌نورتر را بكاويم. به زبان ديگر، ما توانستيم دورترين كهكشان‌ها را در كرانه‌هاي رصدپذیر عالم آشكارسازي كنيم. از سال ۲۰۰۶ که کار تهیه تصویر فراژرف را انجام دادید، دیگر چه فعالیت‌هايی داشته‌اید؟ من تحقیقات علمی بسیاری را با تلسکوپ فضایی هابل به سرانجام رسانده‌ام. شاخه پژوهشی من درک نحوه تشکیل و تحول کهکشان‌هاست. برای این منظور با بهره‌گیری از تلسکوپ هابل نیازمند انجام رصدهای ژرف در منطقه وسیعی از آسمان هستیم. در مقیاسی که بتوانیم نمونه‌های زیادی از کهکشان‌ها را در فاصله‌های متفاوت پیدا کنیم. در بسیاری از این تحقیقاتِ مساحی و مطالعه کهکشان‌ها که منجر به تغییر نگرش بشر از عالم شده است، نقش رهبری تحقیقات را ایفا کرده‌ام. من در طراحی، اجرا و نیز به‌کاربستن این مساحی‌ها کاوش از کهکشان‌ها به منظور تجزیه‌وتحلیل داده حاصل، مشارکت داشته‌ام. [درواقع] من مسئول اجرائی [تهیه] تصویری که به تصویر فراژرف هابل موسوم است، بودم؛ عمیق‌ترین تصویری که بشر تاکنون موفق شده تهیه کند. از روی این تصویر ما توانستیم دورترینِ کهکشان‌ها در عالم را کشف کنیم. همچنین آموختیم که چگونه ویژگی‌های کهکشان‌ها با زمانِ کیهانی تغییر می‌کند. همچنین دریافتیم کهکشان‌ها چگونه جرم به دست آورده و ستارگان چطور درون کهکشان‌ها تشکیل می‌شوند. تا اينكه به دانشگاه كاليفرنيا نقل‌ مکان كردم و امكان دسترسي به تلسكوپ كِك را به دست آوردم. تلسکوپ کک (Keck) از رده‌تلسکوپ‌های ده‌متري و بزرگ‌ترین و قدرتمندترين تلسكوپ زمين‌پايه در جهان است. آنها به دانشگاه كاليفرنيا و انستیتو فناوري كاليفرنيا (كلتك) تعلق دارند. به همين دلیل است كه ما می‌توانیم از آنها استفاده كنيم. تا جایی که می‌دانیم بهره‌برداری از تلسکوپ‌ها بسیار پرهزینه است و هر مرتبه وقت کمی به آن اختصاص می‌دهند. پس چگونه شما می‌توانید چنین وقت زیادی را به یک پروژه خاص اختصاص دهید؟ ابتدا شما به سؤال علمی جدیدی که باید بدیع باشد و روی آن کاری صورت نگرفته، فکر می‌کنید. در گام بعدی دست‌به‌کار چگونگی پاسخ‌دادن به سؤال می‌شوید؛ اینکه رصد هابل چه کمکی می‌تواند بکند. سپس پروپوزالی [طرح پیشنهادی] علمی مبنی بر توضیح قانع‌کننده‌ای که چرا باید چنین مشاهده‌ای را انجام دهید، برای درخواست وقت از [کمیته ارزیابی] تلسکوپ ارائه می‌کنید. پروپوزال‌ها [طرح‌های علمی پیشنهادی] هرسال یک‌بار توسط هیئت‌مدیره‌ای از دانشمندانی که روی موضوعی مشابه کار می‌کنند، بررسی می‌شود. اگر پروپوزال ارائه‌شده به لحاظ علمی قابل‌قبول باشد، آنها زمان رصد با تلسکوپ هابل را به پژوهشگر خواهند داد تا روی موضوع علمی‌اش کار کند. فرایند اعطای زمان رصد بسیار رقابتی است، زیرا رصد با تلسکوپ هابل بسیار ارزشمند و پرهزینه است. فقط یک‌دهم طرح‌های پیشنهادی و پروژه‎‌ها موفق به دریافت زمان رصد می‌شوند. به‌عنوان‌مثال، هزينه هر شب رصد با تلسكوپ‌هاي كك، كه در سؤال قبلي اشاره كردم، بيش از صد هزار دلار است. چه شخص یا گروهی درباره مفیدبودن طرح‌های ارائه‌شده اظهارنظر می‌کند؟ گروهي از دانشمندان طرح‌های پیشنهادی و مقالات را خوانده و بازنگري مي‌كنند. آنها درباره نقاط قوت طرح‌ها بحث و مشورت مي‌كنند. درنهايت هم درباره انتخاب‌هايشان تصميم مي‌گيرند. اين كميته که تصمیم‌گیری را برعهده‌ دارند، دعوت به همکاری شده و اعضاي آن از اخترشناسان فعال در اين شاخه پژوهشي برگزيده مي‌شوند. تا اینجا ما درباره علم کیهان‌شناسی صحبت کردیم. اگر امکان دارد درباره این علم بیشتر بگویید که درباره چه پدیده‌هایی است و به کدام پرسش‌ها پاسخ می‌دهد؟ كيهان‌شناسي علم آموختن درباره عالم و كهكشان‌هاي درون آن است. كيهان‌شناسي آغاز عالم و شكل‌گيري ستارگان و كهكشان‌هاي اوليه را، همچنين تحول‌شان در زمان كيهاني را مطالعه مي‌كند. كيهان‌شناسي محتواي عالم و شيوه گردآمده ماده موجود در آن جهات تشكيل كهكشان‌ها را بررسي مي‌كند؛ اينكه چگونه کهکشان‌ها تحول پیدا کرده و به شكل امروزي درآمده‌اند. كيهان‌شناسي در ابتدا به‌عنوان بخشي از فلسفه آغاز به كار كرد، اما در حال حاضر بخشي از علم است و از اين مهم‌تر، يك علم دقيق است. کیهان‌شناسی علم دقیق است، ولی می‌دانیم که همه اندازه‌گیری‌های ما به‌شدت وابسته به‌دقت ابزارهای فناورانه است؛ که می‌دانیم در همه آنها مقداری عدم دقت هست. پس چگونه می‌توان کیهان‌شناسی را علم دقیق توصیف کرد؟ با توجه به عدم دقت ابزارها آیا امکان ندارد که بخشی از تفسیرهای ما اشتباه باشد؟ مشكل شاخه كاري ما برخلاف ديگر پژوهشگران كه مي‌توانند در آزمايشگاه كار كنند و موادِ مورد آزمایش را لمس كنند، اين است كه ما نمی‌توانیم به كهكشان‌هاي مختلف رفته و آزمايش كنيم. ما بايد دانش‌مان و قوانين فيزيك را براي ميلياردها سال نوري گذشته برون‌يابي و استنتاج كنيم. در اين كار عدم قطعيت‌هايي هم وجود دارد. بااین‌حال شگفت‌انگيز است كه چگونه در سال‌هاي اخير با استفاده از روش‌های اندازه‌گيري كيهان با ابزارهاي مستقل از هم و متفاوت، عدم قطعيت‌ها كاهش پيدا كرده و جملگي نتايج مشابهي را داده‌اند. براي مثال، براي اندازه‌گيري آهنگ انبساط عالم كه اصطلاحا ثابت هابل ناميده مي‌شود و از مشكلات عمده كيهان‌شناسي با عدم قطعيت بالا بود، اخیرا اندازه‌گيري‌ها همگرا شده و ما بالاخره در آستانه آخرين تخمين هستيم. یکی از مهم‌ترین پرسش‌های بشر این است که جهان چگونه به وجود آمده است و چه سرنوشتی در انتظار آن است. نظر علم کیهان‌شناسی درباره این پرسش‌ها چیست؟ مبتني بر دانش امروزي و بر اساس رصدهايمان، توانسته‌ایم پاسخ اين پرسش را بيابيم. مي‌توانم به شما بگويم كه ما چه چيزهايي مي‌دانيم، اما نيازمند اختصاص زمان جداگانه‌اي براي مصاحبه‌اي مجزاست. اين موضوع فراتر از صحبت‌هاي فعلي ماست و نيازمند جزئيات فنی‌تری است. موضوع چگونگي پايان‌يافتن جهان نيز يکي از پرسش‌هاي دشواري است که بشر تاکنون نتوانسته پاسخي قطعي براي آن بيابد. در سال‌های اخیر به پاسخ این پرسش بسیار نزدیک شده‌ایم. می‎دانیم که ۷۳ درصد از محتویات عالم انرژی تاریک است و ۲۴ درصد آن ماده تاریک. تمام ماده درخشانی که در عالم می‌بینیم فقط چهار درصد از محتویات عالم را شامل می‌شود. ماده تاریک هیچ نوری از خود ساطع نمی‌کند، به این دلیل هم تاریک نامیده می‌شود؛ اما گرانی دارد و بنابراین نیروی ربایشی است که آهنگ انبساط عالم را کند یا کم‌شتاب می‌کند. انرژی تاریک آن‌گونه که رصد شده است، نیروی رانشی تولید می‌کند که انبساط عالم را شتاب افزایشی می‌بخشد. ازآنجایی‌که انرژی تاریک در عالم از ماده تاریک بیشتر است، بنابراین نیروی رانشی غلبه کرده و به این معنی است که سرعت انبساط عالم در آینده افزایش خواهد یافت. طبق این سناریو عالم برای همیشه انبساط خواهد یافت و باز خواهد بود. ما می‌توانیم درباره آنچه طی میلیاردها سال انبساط عالم رخ خواهد داد، بیشتر صحبت کنیم. شما هرچند وقت يک‌بار به ايران سفر مي‌کنيد و علاوه بر حضور در دانشگاه‌ها و مؤسسه‌هاي آموزشي و پژوهشي به ميان عموم مردم مي‌رويد و دستاوردهاي فيزيک را به زبان ساده براي مردم شرح مي‌دهيد. انگيزه شما از فعاليت‌هاي ترويج علم چيست؟ ما به خاطر فداکاری‌هایی که مردم کشورمان انجام داده‌اند، دانش‌آموخته هستیم. درس‌خوانده‌ایم و از سرمایه عمومی برای اکتشافات‌مان بهره برده‌ایم. حال وظیفه ماست که آن را به جامعه بازگردانیم. همچنین مسئولیت داریم نسل پژوهشگران بعد را آموزش دهیم و فهم عمومی از جهان اطرافمان را ارتقا بخشیم. والتر کرونکیت، روزنامه‌نگار و مفسر آمریکایی، جایی گفته است: «هرقدر که قیمت یک کتابخانه برای یک کشور زیاد باشد، در مقابل ضرری که یک گروه جاهل به کشور می‌زند، ناچیز است». بهترین راهی که می‌توانیم آینده را بسازیم و از موفقیت‌ها و شکوفایی‌ها حراست کنیم، آموزش است. یکی از علاقه‌مندی‌های ویژه برای من آموزش زنان است. تحصیل زنان نشانه تأثیرگذاری است بر نسل آینده و جامعه انسانی ما. به زنان ایرانی افتخار می‌کنم که به‌خوبی از عهده دستیابی به دانشگاه‌ها و مراکز علمی و آموزشی برآمده‌اند. برخي از مردم از صرف هزينه‌هاي زياد براي پژوهش‌هاي علمي که فايده محسوسي ندارد، انتقاد مي‌کنند. شما اهميت دستاوردهاي تلسكوپ‌هاي فضايي را براي اين افراد چگونه توضيح مي‌دهيد؟ چه چیزی انسان را به بهره‌مندی از طبیعت ترغیب می‌کند؟ چه عاملی باعث شده تا نوع بشر به جایگاه امروزی خود دست یابد؟ چه چیزی ما را از امپراتوری حیوانات متمایز می‌کند؟ به باور من پاسخ این است که ما کنجکاو هستیم. می‌پرسیم و کنجکاوانه در پی پاسخ‌هایی هستیم که در طبیعت تجربه می‌کنیم. این همان کاری است که کیهان‌شناسی و به‌طور عام علوم پایه انجام می‌دهند. کیهان‌شناسی جایگاه ما را در جهان تبیین می‌کند و چرایی پدیده‌ها آن‌گونه که هستند. این کنجکاوی است که نوع بشر را طی قرون متمادی ارتقا داده تا پیرامون خود را بهتر درک کند. کنجکاوی ما باعث شده تا عمیق‌تر بیندیشیم و از وظایف روزانه خود فراتر رویم. در موارد بسیاری از اکتشافات در این زمینه‌ها یا فناوری توسعه‌یافته موجب شده تا تأثیرات مفید غیرقابل‌ تصوری در بهبود زندگی ایجاد شود. درنهایت امیدوارم کیهان‌شناسی و این اکتشافات باعث شود تا انسان‌های بهتری باشیم با زندگی و روابط پرمعناتر. در پايان، كمي درباره كتابي كه جدیدا نوشته‌ايد، توضيح ‌دهيد. من به‌تازگی کتابی نوشته‌ام با عنوان «خاستگاه‌ها: داستان آغاز هر چیز». وجود چنین کتابی را ضروری می‌دانستم چون کمک می‌کند تا عمیق‌تر و خارق‌العاده‌تر بیندیشیم. همچنین مشتاق بودم که چگونه تمام این‌ها دست‌به‌دست هم داده‌اند تا امروز [عالم] را این‌گونه ببینیم. در این کتاب با آموختن درباره خاستگاه عالم شروع کرده‌ام. درباره فضا و زمان، سپس درباره خاستگاه انرژی، ماده و قوانین فیزیک بحث کرده‌ام. در پی آن خاستگاه ستارگان، سیارات و کهکشان‌ها را گفته‌ام و بعدازآن به منشأ حیات و تمدن پرداخته‌ام. آموختن درباره چنین موضوعاتی به‌راستی دیدگاه ما درباره زندگی و معنای آن را تغییر می‌دهد. از این کتاب برای تدريس در کلاسی که تحت همین عنوان در دانشگاه کالیفرنیا وجود دارد، استفاده می‌کنم.

بهرام مبشر دکترای کیهان‌شناسی دارد. او سال ۱۳۳۷ در تهران متولد شد، دیپلم ریاضی را از دبیرستان البرز تهران و لیسانس فیزیک را از مدرسه عالی پارس دریافت کرد. سپس به انگلستان رفت و تحصیلات فوق‌لیسانس و دکترای خود را در رشته کیهان‌شناسی رصدی در دانشگاه «دورهام» انگلستان پشت سر گذاشت. او پس از دریافت درجه فوق‌لیسانس مهندسی اپتوالکترونیک و دیپلم مهندسی مایکروویو از دانشگاه لندن، به مدت هشت سال در کالج سلطنتی انگلستان (Imperial College) به تدریس و تحقیق پرداخت. سپس فعالیت علمی خود را در مؤسسه تلسکوپ فضایی هابل ادامه داد. دکتر مبشر به مدت یک‌سال دانشمندِ معاون پروژه پلانک متعلق به سازمان فضایی اروپا بود. او در سال 2007 با سمت استاد‌تمام به کرسی فیزیک و نجوم رصدی در دانشگاه کالیفرنیا - ریورساید تکیه زد. چگونگی تحول کیهان و به‌ویژه کهکشان‌ها از آغاز تاکنون، انرژی تاریک و منشأ آن، آگاهی یافتن از جایگاه ما در کیهان و آینده عالم ازجمله مهم‌ترین پرسش‌های بنیادی کیهان‌شناسی است که دکتر مبشر و همکارانش به دنبال یافتن پاسخی قانع‌کننده برای آنها هستند و تاکنون به پیشرفت‌های چشمگیری در این زمینه نیز دست‌یافته‌اند. او تاکنون به موفقیت‌های بسیاری دست‌یافته است که از جمله آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: هشت سال تدریس در کالج سلطنتی لندن با سمت استاد عضو عالی مؤسسه علوم تلسکوپ فضایی هابل در ناسا نماینده سازمان فضایی اروپا در سازمان تلسکوپ فضایی هابل عضو اصلی گروه تهیه تصویر فراژرف هابل

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.