|

زناني با شمايل قيصر

تصوير گذشته در آينه آينده

گيسو فغفوري

از يک دهه قبل که با تغيير مديريت سينما سخت‌گيري‌ها افزايش يافت و سينماي اجتماعي با محدوديت روبه‌رو شد، درحالي‌که دولت مستقر مدام از مردم و فقر و عدالت حرف مي‌زد، سينماي ايران ناگزير شد از کوچه و خيابان به آپارتمان‌ها نقل مکان کند و احتمالا در برابر آن فقرستايي نمايشي وقتي نمي‌تواند بازتاب‌دهنده واقعيت فقر و عدالت اجتماعي باشد، به موضوع‌هاي ديگری روي بياورد يا سکوت کند. سينما به دليل جذابيت‌ها و تصور و تلقي اهل سياست از تأثيرگذاري آن خواسته يا ناخواسته پايش به چالش‌ها و تنش‌ها باز مي‌شود. سانسورها و توقيف‌هاي مکرر، سرمايه‌گذاري‌هاي کلان برخی دستگاه‌ها، ورود پول‌هاي کثيف، افزايش ابتذال، نمايش خيانت، سرزمين طرفداران غرب و... از کليدواژه‌هايي است که در نقدها و گفت‌وگوهاي طيف‌هاي مختلف درباره سينما تکرار شده است. با اين حال سينماي ايران به‌رغم فراز و نشيب‌ها هنوز نفس مي‌کشد. فيلم‌هايي پس از چند سال توقيف به نمايش در مي‌آيند، گروه «هنر و تجربه» به راهش ادامه مي‌دهد و هنوز فيلم‌هايي ساخته مي‌شوند که حکايت از ورود نسل جديدي به سينماي ايران دارد، اما آيا جهت‌گيري‌هاي سينماي ايران را از روي فيلم‌ها مي‌توان روشن کرد؟ آيا با تأمل در مجموع فيلم‌ها مي‌توان به گفتمان‌هاي مشترک يا ايده‌هاي مشترکي رسيد؟ آيا تصويري جمعي از سينماي ايران وجود دارد؟ آيا فيلم‌هاي ايراني به مسائل جامعه ايران واکنشي دارند؟ مروري بر نام‌هاي کارگردانان حاضر در جشنواره سي‌وهفتم نشان مي‌دهد که جاي بسياري از بزرگان خالي است. ديگر کسي منتظر بهمن فرمان‌آرا و ناصر تقوايي و بهرام بيضايي و مسعود کيميايي نيست. دور، دست جواناني است که حالا در سوم و چهارمين فيلمشان رگ خواب مخاطب را به دست آورده‌‌اند. کارگرداناني که با شناخت دقيق‌تر از فضاي اجتماعي و آنچه در زير پوست شهر مي‌گذرد، از روابط متفاوت، از زناني که ديگر درگير مسائل روزمره نيستند مي‌گويند و سعي مي‌کنند بخش‌هايي از تأملات و روزمرگي‌هاي مردم جامعه را بر پرده نقره‌ای سينما تصوير کنند.

بازگشت کارگران و فقرا فيلم‌هاي آپارتماني که در يک دهه اخير رونق گرفته بود و کارگردانان را وا مي‌داشت براي جذابيت فيلم‌هايشان گاهي از آپارتمان‌هاي طبقه متوسط پا را بيرون گذاشته و به خانه‌هاي پرزرق و برق برسند، در اين دوره از جشنواره بسيار کم‌رنگ بود. البته وقتي از فيلم‌هاي آپارتماني حرف مي‌زنيم استثناي بزرگي مثل اصغر فرهادي را هم بايد به ياد داشته باشيم که در همان فيلم‌هايي که بخش عمده‌اش در آپارتمان مي‌گذشت، بر مسائل عميق‌تر جامعه دست مي‌گذاشت. از اولين موفقيت فيلم‌هاي اصغر فرهادي و آغاز فيلم‌هاي آپارتماني که درباره مسائل طبقه متوسط است، زمان زيادي نمي‌گذرد که اکنون موج ساخت فيلم درباره مردمي از طبقه ديگر آغاز شده است. فيلم‌هاي «ابد و يک‌روز» و «مغزهاي کوچک زنگ‌زده» در سال‌هاي پيش جرقه‌هاي اين تغيير رويکرد را زده بودند. از دي‌ماه 96 با برگزاري راهپيمايي‌هاي اعتراضي که ريشه آن نيز اقتصادي عنوان مي‌شد، در شهرهاي مختلف كشور، عقب‌افتادن حقوق کارگران و بازنشستگان و در ماه‌هاي اخير با گران‌شدن ارز و موج گراني کالاها و خدمات و نگراني از تأثيرات تحريم اوضاع و احوال اجتماعي تغيير کرده است. اين تغييرات باعث شده تا نگاه سياست‌مداران حتي راست‌گرا نيز به قشر محروم و کارگران افزايش يابد. نگاهي به فيلم‌هاي توليدشده بين جشنواره سال گذشته تا امسال که محصول همين اوضاع و احوال اجتماعي و سياسي هستند، نشان مي‌دهد که سينما نيز بيش از هميشه نگاهش معطوف به اين موضوعات شده است و فيلم‌هاي امسال بيش از هر زماني واکنشي به مسائل اجتماعي ايران بود. اين واکنش لزوما به معني درک درست يا دقيق از مسائل اجتماعي نيست. سينماي جدي ايران در حجمي وسيع به مسائل طبقه محروم جامعه پرداخته بود و اختلاف طبقاتي دست‌مايه بسياري از فيلم‌ها بود. به اين دلیل است که در هر فيلمي شخصيتي را مي‌بينيم که درگير مسائل اقتصادي روزمره است، هومن سيدي و برادرش «کارگران اخراجي فيلم طلا»، نيمه اول فيلم «متري شش‌ونيم» که با تعداد زيادي از معتادان واقعي، کارتن‌خواب‌ها و کساني که در حاشيه تهران زندگي مي‌کردند، ساخته شده است. يا فيلم «قصر شيرين» رضا ميرکريمي که همه‌چيز را يک‌جا دارد. اين فيلم با يکي از بهترين نقش‌آفريني‌هاي «حامد بهداد» توانسته روايتگر چگونگي تنزل شخصيت و ازدست‌رفتن اصول اخلاقي يک فرد به دليل نياز باشد. مردي که به هر دستاويزي حتي وحشتناک‌ترين آنها دست مي‌زند تا حداقل‌هايي براي خود تأمين کند. بخش مهم ماجرا اين است که قدرت قضاوت راحت درباره رفتارهاي ناهنجار اين فيلم‌ها از ما گرفته شده و پيچيدگي شرايط به گونه‌اي است که ما اغلب با اين پرسش روبه‌رو مي‌شويم که آيا به‌راحتي مي‌شود آنها را محکوم کرد؟ مهم نيست بيننده «قسم» محسن تنابنده باشيد يا «درخونگاه» سياوش اسعدي يا «طلا» يا... شخصيت‌ها به دليل فقر يا نيازشان گاهي در موقعيت مظلوم قرار مي‌گيرند که قضاوت‌کردنشان دشوار مي‌شود. شايد بهترين لحظه‌هاي فيلم همان سکانس‌هايي است که تماشاگر خود را بر سر دوراهي‌ها مي‌بيند و جاي شخصيت‌ها مي‌گذارد و خود را قضاوت مي‌کند. زيرا در شرايط اجتماعي و اقتصادي کنوني قرارگرفتن در همه اين موقعيت‌ها ممکن است، همه اين دوگانه‌ها دست‌يافتني و روزمره است و ممکن است براي هر کسي رخ دهد.

قهرماناني که مي‌روند همه بررسي‌هاي اجتماعي نشان مي‌دهد که مردم در يک سال گذشته پر از نگراني و ترس از آينده بودند، همين آينده‌اي که اکنون در آن زندگي مي‌کنيم و ادامه دارد. اميدي به آينده داريم يا نه؟ مي‌شود گفت مقامات با بیم از آينده سخن مي‌گويند، از چالش اقتصادي يا مقايسه‌کردن با شعب ابي‌طالب. شايد براي همين است که تمام قهرماناني که در فيلم‌ها مي‌بينيم يا قهرماناني که خلق شده‌اند، ديگر فقط دغدغه رفتن ندارند. اگر در گذشته ترديد در رفتن يا ماندن مي‌توانست موضوع باشد، اکنون با قهرماناني طرفيم که تصميم خود را گرفته‌اند و به هر قيمتي شده، حتي ازدست‌دادن زندگي، ازدست‌دادن خانواده و دوري از دوستان و فاميل مي‌خواهند بروند. قهرمانان آرمان‌گرا و قهرمانان پيروز کاهش پيدا کرده‌اند و قهرمان‌ها شکست خورده‌اند. شکست‌خوردگاني که براي دست‌يافتن به رؤيايي نامعلوم مي‌روند، کارگر و ورزشکار. فرقي ندارد هومن سيدي كارگر اخراج‌شده باشد يا فرشته حسيني، بازيكن بسكتبال زنان فيلم سونامي.

امنيت و سرکوب احساسات انساني يکي از ويژگي‌هاي جشنواره امسال اهميت‌يافتن موضوع‌هاي امنيتي در جشنواره است. طبيعي است که بعد از اعتراضات دي‌ماه ۹۶، هم‌زماني اين حوادث با خروج آمريكا از برجام و تغيير فضاي سياسي خاورميانه، خيلي چيزها تغيير کرده باشد و مسائل امنيتي اهميت یابد و همين، زمينه‌ساز ورود برخي نهادها به سينما نيز شده باشد. توجه به تروريسم و گروه‌هاي مسلح، موضوع دو فيلم مهم از جشنواره امسال بود: «ماجراي نيمروز، رد خون» درباره گروه رجوي و «شبي که ماه كامل ‌شد»، درباره گروه عبدالمالک ريگي. اين دو فيلم به‌طور خاص درباره امنيت و جنگ هستند، درباره ترورها و فعاليت‌هايي که عليه کيان نظام و ايران انجام شده است. رد خون از محمدحسين مهدويان ادامه ماجراي نيمروز است، درباره فعاليت‌هاي منافقان پس از پذيرش قطع‌نامه توسط ايران و همکاري نظامي‌شان با حکومت صدام و حمله به ايران. درباره عمليات مرصاد؛ عملياتي که با هدف فتح تهران با جمع‌آوري نيروها و هوادارانشان از سراسر جهان آغاز شد، اما زمينگير شدند. اين فيلم با وجود اينکه جزئياتي از زندگي روزمره گروه رجوي در اردوگاه‌هايشان به دست مي‌داد و شايد براي اولين‌بار چگونگي روابط انساني آنان را به نمايش مي‌گذاشت، اما نتوانست فيلمي برجسته باشد. درگيري و تضاد بين روابط دوستانه، عاطفي و خانوادگي از يک‌سو و انجام وظيفه و مبارزه از سوي ديگر موضوعي بود که اين فيلم را از يک فيلم کاملا جنگي متمايز مي‌کرد، اما بنای اين درگيري روي کليشه‌اي بود که در فيلم نخست نيز تکرار شده بود. شايد اين فيلم مي‌توانست يکي از آثار ماندگار سينماي ايران شود اگر به شخصيت‌هايش نزديک‌تر می‌شد. در اين فيلم به‌رغم اينکه شايد در سينما نخستين‌بار بود که از درون اين گروهک تصويري ديده مي‌شد، اما نکته تازه‌اي در آن نبود. اعتراف‌گيري، طلاق اجباري، سرکوب احساسات انساني و... همه پيش از اين در گزارش‌هاي گروه‌هاي حقوق بشري نيز آمده بود. اين موضوع درباره فيلم «شبي که ماه کامل شد»، کاملا متفاوت بود. در اين فيلم ما با جزئيات و تصويرهايي مواجه مي‌شويم که پيش از اين نخوانده يا نشنيده‌ايم و احتمالا نتيجه مشورت‌ها و تحقيقات نرگس آبيار و همکاري نهادهاي مرتبط است. فیلم نرگس آبیار درباره سرکرده گروهک تروريستي جندالله يعني عبدالمالک ريگي است، در اين فيلم که مورد پسند داوران جشنواره قرار گرفت و سيمرغ‌هاي متعددی هم دريافت کرد، به‌رغم اينکه موضوع، گروهکي تروريستي است اما تمرکز فيلم روي روابط انساني است و به جاي اينکه تصويري مکانيکي از يک گروهک و تعقيب و گريزها نشان دهد، روي تحول شخصيت‌ها از يک فرد عاشق به فردي چنان جنايتکار متمرکز مي‌شود و همين باعث مي‌شود که بتوان شخصيت‌هايش را درک کرد و حتي به‌عنوان يک کلاس درس براي نوجوان‌ها نشان داد که چگونه مي‌توان گول خورد، تحت تأثير قرار گرفت و هر آنچه در زندگي دوست داشت را از دست داد. دو فيلم متفاوت هم در اين جشنواره حضور داشت که قابل تأمل است. يکي فيلم «ديدن اين فيلم جرم نيست» با پشتيباني حوزه هنري و براي بيان دغدغه بسيجي مخلصي كه دوست دارد شاخ توهين‌كنندگان به زن مسلمان ايراني را حتما بشكند، حتي اگر به قيمت بالا و آسيب‌ديدن بسياري از افراد باشد. اين فيلم وقتي قابل تأمل است که متوجه شویم با وجود اينکه يک گروه به همين راحتي مي‌تواند تمام نهادهاي رسمي کشور را از دم تیغ انتقاد خود بگذراند، راه براي سخن‌گفتن جريان‌هاي ديگر بسته است و فيلم‌هايي مانند آشغال‌هاي دوست‌داشتني بايد چندين سال پشت در مميزي بمانند تا امکان نمايش پيدا کنند. امنيت وقتي کامل مي‌شود که همه مردم حق سخن‌گفتن از خواسته‌هايشان را داشته باشند. شايد اگر سرمايه‌گذاري‌هاي نهادهاي حاکميتي صرف فيلم‌هايي شود که احساسات عمومي از آن پشتيباني مي‌کنند، تا فيلم‌هايي که خود اختلاف برمي‌انگيزند، منطقی‌تر باشد. اتفاقا فيلم متفاوت ديگري که در جشنواره به نمايش در آمد، فيلم «23نفر» است؛ با اينکه سازنده آن مؤسسه سينمايي اوج است، توانست روايتي تماشايي از زندگي 23 نوجوان در زمان دفاع مقدس ارائه کند؛ نوجواناني که در آن زمان قهرمانانه، جان خود را در طبق اخلاص نهادند. به‌راستي مي‌توان اميدوار بود که در موقعيتي مشابه باز هم چنين جواناني قدم در راه بگذارند يا نه؟

زنان در شمايل قيصر يکي از الگوهاي تکرارشونده در فيلم‌هاي امسال حضور کنشگرانه زنان در فيلم است، اما در سنت سينماي ايران قهرمان‌سازي با شکستن شيوه‌هاي رايج حل مسئله اتفاق مي‌افتد. آنچه در چند فيلم اتفاق افتاد، تکرار همان الگوي قيصر در سينماست. اما اين‌بار نقش به قهرمانان زن واگذار شده بود که با شکل‌هاي نامتعارف و بيرون از چارچوب‌هاي رسمي و قانوني دنبال کنند. قهرمانان زن فيلم‌ها قرار نبود مانند «تختي» باشند، قهرمان همه مردم، اسطوره جمعي، قهرماناني که براي آرماني جمعي مبارزه مي‌کنند؛ بلکه قهرمانان زن فيلم‌ها براي اطرافيانشان فداکاري مي‌کنند، از خود مي‌گذرند و درحقيقت اداره‌کننده محيط اطراف خود هستند. در هر فيلمي زني قهرمان است، مسئوليت بر دوش اوست، او راه نجات را انتخاب مي‌کند، گاهي شايد لازم باشد که همه حصارها را بشکند، اما اصول دارد، هدف دارد و آگاه است. او اين‌بار فقط قرار نيست خود يا خانواده‌اش را نجات دهد، او مي‌خواهد اطرافيانش را به سوي زندگي بهتر، دل شادتر و اميد بيشتر هدايت کند. زنان فيلم‌ها مي‌خواهند با آرزوها را برآورده کنند، چه آرزوي خود و دوستانشان، چه آرزوي همسر. در فيلم «طلا»، زن همه‌چيز را براي دوستانش و عشقش مي‌دهد، از پول تا حتي بخشيدن مردي که متهم به گناهي بزرگ است. در «سونامي»، شخصيت زن براي موفقيت هم‌تيمي‌ها و عشقش دست به عملي غيراخلاقي مي‌زند. در فيلم فانتزي «سمفوني نهم» نيز زني جنازه شوهرش را از وسط مراسم مي‌ربايد تا به وصيت او عمل کند. اين قهرمانان زن در فيلم‌هاي «ماجراي نيمروز: رد خون» يا «شبی که ماه کامل شد» نيز به‌رغم اينکه به شکل ديگري رفتار مي‌کنند، نسبت به فيلم‌هايي با موضوع مشابه شخصيت‌هايي کنشگرترند. زن مددکار زندان فيلم «سرخ‌پوست» که ديگرخواهي و رهايي مرد زنداني را برنامه‌ريزي و هدايت مي‌کند. زن فيلم «بنفشه آفريقايي»، عرف جامعه را زير پا مي‌گذارد تا به همسر سابقش کمک کند. زن فيلم «جمشيديه» حاضر نمي‌شود به‌راحتي از کنار مرگ راننده تاکسي بگذرد و مسئوليت تقصيرش را برعهده مي‌گيرد. «شيرين»، قيصر غايب فيلم «قصر شيرين» كه حضورش در لحظه‌لحظه زندگي اطرافيانش جاري بود، حتي همسري که او را رها کرده و اينک سخت‌ترين انتقام را از او مي‌گيرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.