|

صادق کُرده

وراي شکِ معقول

شاهرخ دولکو.منتقد

بازي عزت‌الله انتظامي در فيلم «صادق‌کرده» نمونه کامل و مناسبي است از آنچه درباره بي‌اهميت‌بودنِ کوتاهي و بلندي نقش مي‌گويند. اينکه چگونه يک بازيگر بالفطره مي‌تواند در يک نقش کوتاه و ظاهرا بي‌اهميت تأثير غيرقابل‌انکاري بگذارد و به نقشي که در حد يک تيپ ساده است، پيچيدگي يک شخصيت را ببخشد. نقش سرگروهبان ولي‌خان، پدرزن صادق‌کرده که مي‌توانست با يک بازي خنثي و بي‌هدف تبديل به يک نقش معمولي و بي‌فرازوفرود شود، به لطف بازي انتظامي بدل به شخصيتي پيچيده و گرفتار در تقابل دوگانه وجدان و قانون شده است. شخصيتي که بر اساس ترديد جلو مي‌رود و در يک بزنگاه دراماتيک، ترديد را با تصميم عوض مي‌کند و بعد انگار در عذاب وجداني دائمي تا ابد گرفتار اين تصميم مي‌ماند. نگاه کنيم به صحنه‌هاي مختلف حضور انتظامي در فيلم، تا با شخصيت ولي‌خان و ترديد جانکاه او بيشتر آشنا شويم. اولين پلان فيلم، نماي دوري است از قهوه‌خانه‌اي که دختر و داماد ولي‌خان در آنجا کار و زندگي مي‌کنند. ولي‌خان از قهوه‌خانه بيرون مي‌آيد و عرض جاده را تا نزديکي دوربين طي مي‌کند. متوجه توقف کاميوني جلوي قهوه‌خانه مي‌شود. لحظه‌اي ترديد مي‌کند که برگردد يا نه اما تصميمش را مي‌گيرد و به راهش ادامه مي‌دهد. ترديد/تصميمي که گره اصلي فيلم را به وجود مي‌آورد: صاحب کاميون به دخترش تجاوز مي‌کند و او را مي‌کشد. اگر ولي‌خان به ترديدش ادامه مي‌داد و به قهوه‌خانه بر‌مي‌گشت آن اتفاق رخ نمي‌داد. و اين ترديد را انتظامي ساده، کوتاه و روشن به بيننده ارائه مي‌دهد: يک لحظه توقف، چرخشي کوتاه به عقب، کمي فکر و خروج از کادر. نمونه‌هاي ديگري از اين شک و ترديد را در صحنه‌هاي ديگري نيز مي‌بينيم که در آنها هم اگر ولي‌خان به اين ترديد اهميت مي‌داد و نسبت به آنها واکنش مناسب‌تري داشت، شايد اتفاقات تلخ بعدي رخ نمي‌داد. در اولين صحنه پاسگاه که ولي‌خان نوه‌اش را با خود به محل کارش آورده، رئيس پاسگاه (محمدعلي کشاورز) که از غيبت صادق تعجب کرده، سؤالاتي را درباره او از ولي‌خان مي‌پرسد تا به اسم و محل تولدش مي‌رسد: -اسمش چيه؟ -صادق -اهل کجاست؟ -کُرده... و با گفتن اين کلمه، ولي‌خان ناگهان به فکر مي‌رود. گويي کُردبودنِ صادق به يادش آورده که آدمي غيرتي و جسور است و ممکن است در انتقام از مرگ همسرش کاري انجام دهد. در صحنه ديگري که صبحِ يکي از قتل‌هاي شبانه‌اي است که در کنارِ «آتيشا»ي اهواز اتفاق مي‌افتد، رئيس پاسگاه پوکه کلت قديمي را به ولي‌خان مي‌دهد و او همچنان با شک به پوکه کلتي نگاه مي‌کند که شبيه کلت قديمي خودش است و ممکن است به دست صادق رسيده باشد. تنها صحنه‌اي که ولي‌خان ديگر شک و ترديدي ندارد و براساس همان دست به عمل مي‌زند، روزي است که صادق براي گرفتن هزار تومان به قصد فرار از کشور نزدش مي‌آيد. ولي‌خان تصميمش را مي‌گيرد: به صادق قول فراهم‌کردن پول را مي‌دهد اما به جاي آن به پاسگاه مي‌رود و او را (دامادش را) لو مي‌دهد. پيش از اين در صحنه‌اي ديده‌ايم که رئيس پاسگاه بر سر او به‌عنوان مأمور دولت فرياد مي‌کشد که چرا وقتي فهميده دامادش همان قاتل معروف راننده‌هاست گزارشش را نداده تا او را دستگير کنند. و ولي‌خان در دوگانه عذاب‌وجدان/مأمور دولت گير مي‌افتد و با توجه به شخصيت محافظه‌کاري که دارد (يک‌بار صادق به‌درستي با گفتنِ اينکه «تو پيري»، به آن اشاره کرده بود) عزمش را جزم کرده تا به ترديدهايش پايان دهد و دست صادق را در دست مأموران بگذارد. اما مگر مي‌توان اين برزخ جهنمي را بدون تاوان از سر گذراند؟ وقتي آخرين‌بار صادق را مي‌بيند و پولي را که رئيس پاسگاه به او داده تا به صادق بدهد، به دستش مي‌رساند، به خانه برمي‌گردد. همسرش مي‌پرسد صادق برمي‌گرده؟ ولي‌خان با حس عذاب‌وجدان لباس نظامي‌اش را درمي‌آورد و مي‌گويد نمي‌دونم، بعد مي‌نشيند، يقه پيراهنش را باز مي‌کند و با کلافگي خودش را باد مي‌زند. بعدتر وقتي صادق گرفتار مأموران مي‌شود و توسط آنها تير مي‌خورد، تصوير بدن تيرخورده‌اش کات مي‌شود به نماي اکستريم‌کلوز از چشم‌هاي ولي‌خان که بسته است. چشم‌هايش را باز و با ترس به گوشه‌اي نگاه مي‌کند. حالا ديگر مطمئن شده‌ايم حس عذاب‌وجدان هيچ‌گاه اين پيرمرد بيچاره را رها نخواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.