|

پستچي

آتش زير خاکستر

ياشار نورايي.منتقد

اکنون که زمان به‌سرعت بعد از مرگ عزت‌الله انتظامي مي‌گذرد و شايد بنا به طبع احساساتي ما ايراني‌ها، چوب‌زدن به مرده شگون ندارد، بازنگري در کارنامه سينمايي او هم با مقداري خطاپوشي توأم است و شايد هم چيزهايي که زماني برايمان مهم نبودند، اکنون در بازي‌هاي او به نظرمان خوب و دوست‌داشتني بيايند. خصوصا حضور او در نقش‌هاي غير اصلي (اکثر فيلم‌هاي داريوش مهرجويي) که گاه عرصه تقابل بازي‌ها را به نفع خودش مصادره مي‌کند و در نقش فرعي چنان خوش مي‌درخشد که نقش اصلي زير سايه حضور او قرار مي‌گيرد. درمورد «پستچي» اين تقابل ميان دو هنرپيشه توانا، يعني علي نصيريان با ايفاي نقش اصلي فيلم «تقي» و عزت‌الله انتظامي در نقش خان مسن و مضمحل «نيت‌الله خان» به اوجي مي‌رسد که فيلم را تماشايي کرده است. فيلم، برگرداني از نمايش‌نامه آلماني ناتمام «ويتسک» است که به فراخور زمانه و محدوديت‌هاي دوران شاه، شخصيت سرهنگ ارتش که ويتسک سرباز اوست، به يک نظامي و خان ازکارافتاده دامدار بدل شده است که مهار روزگار از دستش دررفته و در آرزوي اقتدار سابقش، شاهد ورود نيروهاي جديد و تغيير شيوه دامداري‌اش از گوسفند به خوک است. براي پرهيز از مميزي آن دوران شغل ويتسک (تقي) هم از سربازي به پستچي تغيير کرده است. مهرجويي در گفت‌وگوها، هدف اصلي‌اش را در برگرداندن نمايش‌نامه ويتسک به فيلمي ايراني، بحث اگزيستانسياليستي و اصالت وجود مطرح کرده که با تمرکز فيلم روي شخصيت مسخ‌شده تقي، قابل درک است. اما او با فراتر رفتن از تمرکز روي شخصيت تقي، و اختصاص‌دادن صحنه‌هايي به خلوت و حضور نيت‌الله خان، در کنار شخصيت دکتر که مابازاي مستقيم دکتر نمايش‌نامه آلماني است و افزودن مسئله تهاجم غرب، اثر را چنان فربه از مفاهيم کرده که گاه خط اصلي و هدف او در اين شلوغي گم مي‌شود و فيلم که قرار بود شرح مسخ آدمي باشد، به کنايه و هجويه‌اي سياسي‌فرهنگي تقليل مي‌يابد. اما بازي انتظامي، با توجه به تعاملي که ميان او و مهرجويي بعد از دو تجربه مشترک سينمايي قبلي به وجود آمده بود، جدا از بعضي غلوهاي هميشگي و اغراق‌هاي (دلنشين) انتظامي، اين وضعيت بينابيني و چندلحني را که در فيلم مشاهده مي‌کنيم، به اجراي شخصيت نيت‌الله خان منتقل مي‌کند و شايد ناخودآگاه، جلوه‌اي ديگر از استحاله فردي در گذر دوران مي‌شود که مکمل شخصيت اصلي يعني تقي است. به نظر مي‌رسد که همانند نصيريان، انتظامي هم تمام تلاش خود را کرده که بحث استحاله و تغيير هويت را با توجه به شيوه مرسومش در بازيگري که تأثيرپذيري از اشخاص آشنا يا نمونه‌هاي اجتماعي موجود است، در ايفاي نقش نيت‌الله خان به کمال برساند. او حتي نام شخصيت را به ياد پدرش که برخي از خصوصيات شخصيت نيت‌الله را شبيه به او درآورده، به مهرجويي پيشنهاد داد. اهميت بازي انتظامي، توانايي او در نوسان‌دادن به رفتار و اعمال شخصيتي است که دارد نقشش را بازي مي‌کند. زماني که فيلم ساخته شد، انتظامي هنوز به 50 سالگي نرسيده بود و از اين‌رو، چه در اندام و چه در چهره، هنوز جوان مي‌نمود. براي همين است که گريم شايد به ظاهر او را کهنسال کرده اما در باطن هنوز آتش زير خاکستر و منتظر فرصتي براي زبانه‌کشيدن است. تصوير محتشمي که دورانش به سر آمده و بر سر ارث و ميراث بايد تن به خواسته‌هاي وارث جديد مال و اموال که پسر برادرش باشد بدهد، در بازي او به جدالي دروني بدل شده است. جدا از صحنه‌هايي که لباس نظامي به تن کرده، با شمشير در خلوت خودش جولان مي‌دهد و قدرت‌نمايي مي‌کند، در بسياري از ديگر صحنه‌هاي فيلم هم او را موجودي پادرهوا مي‌بينيم که ميان سنت و مدرنيته، سکون و تحرک و جواني و پيري در نوسان است. رويکرد تلفيقي انتظامي در شخصيت‌پردازي نيت‌الله، مجموعه‌اي از تقليد شخصيت‌هايي مانند پدر خودش به علاوه تجربه‌هاي شخصي مانند آگاهي به زبان آلماني است (نيت‌الله در گفت‌وگو با زن فرنگي مهندس انگليسي را با آلماني مخلوط مي‌کند). شوخي‌هاي مهرجويي با توجه به روحيه او که بدش نمي‌آيد در عين پرداختن به موضوع‌هاي متنوع، آنها را هم هجو کند، در به‌تصويرکشيدن غلوآميز آدم‌ها در موقعيت‌هايي کاملا تمثيلي نمود مي‌يابد. براي مثال اولين تصويري که از نيت‌الله خان مي‌بينيم، نشسته بر سر گله مريض و با پوستيني به تن است که چهره‌اش با چشم‌هاي پف‌کرده و صورت نتراشيده، بي‌شباهت به گوسفنداني نيست که در تملک دارد و دارند جان مي‌دهند. حتي در جايي که گوسفندي را به ميهماني مي‌آورد و به يکي از میهمانان دنبه‌اش را نشان مي‌دهد، گويي دارد به خودش اشاره مي‌کند. زماني که بازي‌هاي شبانه مهندس برهنه و همسر فرنگي‌اش را ديد مي‌زند، پوشش او بسان مردان کهنسال ايراني پيژامه و شب‌کلاه است، اما کشش جنسي نسبت به تماشاي اين صحنه او را مثل يک نوجوان قبراق به تحرک وامي‌دارد و تند مي‌دود و مثل پسربچه‌ها کمين مي‌کند تا شاهد معاشقه آن دو باشد. از سوي ديگر توانايي‌هاي انتظامي در تک‌گويي و آوازخواني هم به انتخاب مهرجويي در فيلم به کار رفته‌اند. جايي صداي آواز محزون او را روي ذبح گوسفند تلف‌شده و کندن پوست و سوزاندن لاشه‌اش مي‌شنويم و او حتي فرصتي يافته که در اجراي نقش، به ياد شروع کار حرفه‌اي‌اش به‌عنوان پيش‌پرده‌خوان و در شمايلي مشابه، در پلان تک‌گويي و اجرا براي ميهمانان (که از خوک و پرورش خوک مي‌گويد) تجربه‌هاي دوران نوجواني‌اش را در نقش تزريق کند. طعنه مهرجويي به شمايل اشراف قاجار به دو شکل صورت مي‌گيرد: يکي تصاوير خوانين و اشراف است که به شکل مضحکي با جمع ناهمگون میهمانان، از جاهل کلاه‌مخملي تا مرد زن‌پوش تکثير مي‌شود و ديگر در نوع بازي و شخصيت نيت‌الله خان است که اين درهم‌آميزي مضحک سنت و مدرنيته نمود مي‌یابد. پوشش او با اسموکينگ و کلاه سيلندري در ميهماني عجيبي که عتيقه‌هاي ايراني در کنار نشانه‌هاي فرهنگ غربي قرار گرفته‌اند، ظاهر او را آماده اوج‌گرفتن اين نگاه طعنه‌آميز نسبت به درهم‌شدن فرهنگ‌ها مي‌کند. او با درک درست هدف مهرجويي، جايي به‌شدت سنتي و عقب‌مانده مي‌شود (مثل با دست غذاخوردن) و جايي آلامد و غربي (مثل رقصيدن با نواي زيباي موسيقي خارجي). امروز که به پستچي مي‌نگريم، شايد در مجموع جزء کارهاي متوسط مهرجويي باشد اما بازي و حضور انتظامي را مي‌توان نمونه‌اي از تلاش براي جذاب‌کردن شخصيتي دانست که هرچند رو به زوال است، اما براي بيننده دلپذير مي‌شود. آدمي که خودش مدام تکرار مي‌کند که جهانش بدتر شده و زيرپايش دارد خالي مي‌شود و شب‌ها کابوس مي‌بيند، در تعريف عرفي و يک فيلم معمولي شايد موجود بدبخت و کليشه‌اي مي‌شد که تنها مفهوم شوربختي را به بيننده نشان مي‌داد. اما در تعريف مهرجويي و درک و اجراي انتظامي، نيت‌الله خان موجودي است که در شوربختي خودش، مي‌تواند با حيله‌گري تقي پستچي را هم به بدبختي بکشاند (فراموش نکنيم اوست که به شکل ضمني خيانت همسر تقي را به او مي‌گويد) و در اوج کم‌بنيه‌اي معنوي و جسماني، ناگهان مثل يک آتشفشان فوران کند. شايد شخصيت و بازي او در اين فيلم نمونه‌اي مثال‌زدني از حلاوتي باشد که عزت‌الله انتظامي به بازي‌هايش مي‌بخشيد و از خوشحال‌ترين تا بدحال‌ترين آدم‌هايي که تصوير کرده است، هميشه شيرين و دوست‌داشتني بودند و به همين دليل در ذهن و خاطره سينماي ايران ماندگار مي‌شوند.

نيت‌الله خان: دکتر گوش کن ببين چي مي‌گم... دکتر نظر تو مي‌تونه خيلي مؤثر باشه... از دام پزشک منو نجات بده... تو بايد بهش بگي آب و هواي اينجا براي پرورش خوک اصلا خوب نيست...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.