نگاهي به نقشآفرينيهاي ماندگار آقاي بازيگر
نگاهي به نقشآفرينيهاي ماندگار آقاي بازيگر
بهناز شيرباني
26 مردادماه سال 97 علاقهمندان سينما در سوگ آقاي بازيگر، عزتالله انتظامي نشستند. بازيگري که خالق لحظههاي درخشاني در ماندگارترين آثار سينمايي ايراني بود و به يقين لقب آقاي بازيگر برازندهاش. عزتالله انتظامي فعاليت هنري خود را با پيشپردهخواني در تماشاخانههاي لالهزار شروع کرد اما آغاز فعاليت حرفهاي بازيگرياش در سينما، فيلم «واريته بهاري» بود؛ فيلمي که زندهياد ناصر ملکمطيعي را نيز به دنياي سينما معرفي کرد. اما به يقين حضورش در فيلم «گاو» به کارگرداني داريوش مهرجويي سرآغاز درخشش او در سينما بود. درخششي که تا سالها ادامه داشت و نقشآفرينيهاي متفاوتي از او به يادگار گذاشت؛ تعداد آثاري که از او به يادگار مانده زياد است و بسياري با آنها خاطره دارند. در صفحات پيشرو کارنامه زندهياد عزتالله انتظامي و شش فيلم او را از نگاه هنرمندان مرور میکنیم.
حاجي واشنگتن گرانیگاه رهایی از تحقیر خسرو دهقان.منتقد «حاجي واشنگتن» يکي از مهمترين آثار علي حاتمي است. اغراق نيست اگر بگوييم براي شناخت علي حاتمي «حاجي واشنگتن» بهترين گزينه است و باز اگر بخواهيم از ميان فيلمهاي بسياري که عزتالله انتظامي در آنها بازي کرده يکي را نام ببريم، بازي درخشان انتظامي در «حاجي واشنگتن» است. درواقع «حاجي واشنگتن» يک کارنامه درخشان براي دو نفر است. دو نفري که از بزرگان سينماي ايران هستند. علي حاتمي بهدرستي عزتالله انتظامي را براي اين نقش برگزيده است. تصور اينکه بازيگر ديگري اين نقش را بازي کند اگر محال نباشد، بسيار دشوار است. انتظامي بهدرستي دنياي اين نقش را درک و آن را بازآفريني کرده است. «حاجي واشنگتن» شمايل يک تراژدي است. همان تراژدي که از يونان باستان تاکنون با آميزهاي از گريه و خنده در هم آميخته. «حاجي واشنگتن» به معناي دقيق کلمه انعکاس اين شمايل است. فيلم «حاجي واشنگتن» بر لبه باريکي بنا شده است. مرزي که دو دنياي کمدي و تراژدي را با هم پيش ميبرد. از يک سو تلخي تراژدي را در فيلم ميبينيم و از ديگر سو حلاوت و شيريني کمدي را لمس ميکنيم. اينها دو روي يک سکهاند. جانمايه فيلم «حاجي واشنگتن» عنصر تحقير است، تحقير به معني وادادن در برابر فرهنگ و فضايي ديگر، فرهنگي سلطهگر که درصدد تحميل خود است. هويت گمشده و هويت فرهنگي ايراني از جمله نکات بارزي است که زندهياد حاتمي نسبت به آن حساسيت زيادي داشت. «حاجي واشنگتن» تصوير تحقيرشدگي ما است و راههاي خلاصي ما از اين تحقير. راهي است براي پيداکردن، راهي است براي استواري عزت نفس. گرانيگاه اين رهايي از تحقير، بازيابي عزت نفس است؛ اينکه ريشه تاريخي اين موضوع کجاست، از حوصله اين بحث خارج است. در اينجا در پي آن هستم تا به نکته مهمي که علي حاتمي به زيبايی آن را ترسيم کرده اشاره کنم. در سکانسي از فيلم «حاجي واشنگتن» ريلهاي قطار را ميبينيم و صدايي ميشنويم که ميگويد: «عجيب است که من ژاپن، ترکيه، مجارستان و... ميروم و هرچه جلوتر ميروم ميبينم کسي ايران را نميشناسد». يا سکانسي که انتظامي با غرور و فخر از غذاهاي ايراني حرف ميزند. دستور کار علي حاتمي در فيلم «حاجي واشنگتن» ايران و ايراني است. اينکه اين کشور را بشناسيم و آن را به ديگران بشناسانيم. براي اين کار ابزار ديگري نداريم. ابزار هنر قصه است که عزتالله انتظامي و علي حاتمي چه خوب از پس اين کار برميآيند. عزتالله انتظامي به بهترين شکل ممکن اين تحقيرها را که بر ايرانيان روا داشتهاند منعکس ميکند. انتظامي در «حاجي واشنگتن» اوج توانايي بازيگرياش را به نمايش ميگذارد. از سويي وجه تراژدي قصه، سياهي تحقير و حقارت را در بازياش ميبينيم و از سويي ديگر انتظامي در اين فيلم موفق ميشود طنز قصه را هم از کار درآورد. همان ريشخندي که معناي آن مسخرهبودگي و حقارت است. وقتي حقارت را به سخره بگيريم و با آن شوخي کنيم و آن را کوچک بنگاريم، بار حقارت را کم کردهايم و اين کاري است که علي حاتمي صددرصد در آن موفق است. به گمان من اين نکته مهمي است که کمتر بازيگري موفق ميشود دو روي يک سکه را بازي کند. موضوع ديگر صدا و نحوه ديالوگهاست و نکته ديگري که کمتر درباره نقشآفريني انتظامي به آن اشاره شده، استفاده درست از لحن است. گفتارهاي او در حالي که بسيار جدي است، اما مسخره نيز به نظر ميآيند. نوع ديالوگها و طرز بيان آنها که با آميزهاي از طنز و طنازي و با لهجهاي خاص است، بازي انتظامي را درخشان کرده و تضادي که پيشتر به آن اشاره کردم، از همينجا نشئت ميگيرد. درواقع زماني که انتظامي جدي حرف ميزند، و خودش را به آب و آتش ميزند، لحن و صدايش معکوس صحنه عمل ميکند؛ يعني به سمت شوخي و دستانداختن پيش ميرود و اين کار سختي است. در بسياري از مواقع حرفهاي جدياش را با لحن مسخره و تُن صداي مضحک و کمدي اجرا ميکند. عزتالله انتظامي در «حاجي واشنگتن» يکي از بهترين بازيهاي عمرش را انجام داده و موفق ميشود سوژه حقارت که مورد علاقه حاتمي است را بهخوبي اجرا کند. «حاجي واشنگتن» ساخته زندهياد علي حاتمي از جمله فيلمهايي است که شاهد نقشآفريني بينقص انتظامي در آن هستيم. فيلمي که در سال 1361 توليد شد. اين فيلم در ايتاليا ساخته شد و تنها بعد از يکبار نمايش در جشنواره فيلم فجر، سالها توقيف بود و سرانجام در سال 77 به نمايش عمومي گذاشته شد. عزتالله انتظامي در نقش حسينقليخان (حاجي واشنگتن) ايفاي نقش کرد.
اجارهنشينها بازيگري هميشه برايش جدي بود ايرج راد.بازیگر شانس اين را داشتم که در دانشکده هنرهاي زيبا دانشگاه تهران با آقاي انتظامي همکلاس شوم، هرچند اين اختلاف سني 21-22 سال وجود داشت اما جز در دانشگاه، فعاليتم در اداره تئاتر با گروهي که آقاي نصيريان و انتظامي سرپرستي ميکردند، معاشرتم با زندهياد انتظامي ادامهدار شد و شانس اين را داشتم که همبازي اين مرد بزرگ باشم. بازيگري هميشه براي عزتالله انتظامي جدي بود. فردي باانگيزه که هرگز وقتشناسبودن را فراموش نميکرد و هميشه زودتر از باقي گروه سر صحنه فيلمبرداري يا در سالن نمايش حضور داشت. تحليلش روي نقش و طراحي که براي چگونگي اجراي آن داشت و بر اساس ديالوگها و حس و حال نقش به تحليلي درباره چيزي که بايد اجرا کند ميرسيد مثالزدني است. هيچ وقت فراموش نميکنم پيش از رفتن روي صحنه يا مقابل دوربين چند دقيقهاي را خلوت ميکرد، يک بار دليل کارشان را پرسيدم و پاسخ داد: «غير از چند لحظهاي که براي تمرکز نياز دارم، با توکل کارم را شروع ميکنم». او هميشه صحنه را مقدس ميديد و قطعا همين دليل خلق آثار ارزشمند در تمام سالهاي هنرياش بود. لحظه به لحظه فيلم «اجارهنشينها» برايم خاطره است و لذت از همکاري با عزتالله انتظامي. نميتوانم تنها سکانسي بهيادماندني از او را به خاطر بياورم چراکه تمامي حضورش درخشان و خاطرهانگيز بود.
عباس: به مولا قسم تا حالا آزارمون به يه مورچه هم نرسيده، بد هيچکي هم نميخوايم، حق هيچکي هم نخورديم، ما ميگيم دعواي صاب کارا به کارگرجماعت هيچ ارتباطي نداره، آقا شما کار کرديد بايد مزدتون رو بگيريد قربونتون برم... .
حـــــکــــم از روزگار نرفته حکايت مسعود کيميايي.کارگردان براي عزتالله انتظامي عزتالله انتظامي يکي از حکايتهاي بزرگ است. زحمتهاي بسياري کشيده، پابهزحمت بر عمري دويده است. از اول نفس تا نفس آخر. ماند تا شيره از درخت گرفت که همان احترام مردم است. در فيلم «حکم» کنار هم به اندازه يک فيلم بوديم. داريوش مهرجويي زحمتهاي بسياري برايش کشيد. چون پرده درافتاد فصل خوابهاي فراموشي شد. روحش سرشار از مهر خداوندي
رضا معروفي: خدا رحمت کنه صادق هدايت رو. يه چيزي رو تو جووني بهم گفت که تا دنياست توي گوشمه. گفت: آدميزاد يه سرمايه بزرگ داره؛ خودکشي. نه از ترس، دنيا تنگه، بهت توهين شد طاقت نياوردي يا خوردي به بنبست برو سراغ سرمايهت. پول دفنتو آماده کن مزاحم کسي نباشي...
روسري آبي این دریغ تا همه عمر شبنم مقدمي.بازیگر درباره آقاي بازيگر و نقشهاي هميشه خاص و ديدنيشان، شايد بايد همنسلانشان، يا آنها که دستکم، اقبال کارکردن با ايشان را داشتهاند، سخني بگويند. من دير به عرصه رسيدم، وقتي جدي وارد عرصه شدم و جدي گرفته شدم، آقاي بازيگر، به دلايل مختلف، گزيدهکارتر شده بودند، و بخت آنقدر يارم نبود که حضور ايشان را در لااقل يک اثر نمايشي، از نزديک درک کنم، کنارشان بياموزم و لذت ببرم، و اين دريغ ماند با من تا هميشه عمرم. اما هميشه، از همان وقت که تصميم گرفتم بازيگر شوم و بازيگر بمانم، هر نقش ايشان بر پرده، برايم يک کلاس درس بود. شگفتزدگي و لذت احياي هر نقش توسط ايشان به جاي خود، براي من مثل بسياري ديگر از همکارانم، بخش آموختن از ايشان، بسيار جدي بود. پدر ِشوريده «بيتا»، با آن اجراي ظريف و هوشمندانه که شايد از استاندارد بازيگري در آن زمان فراتر است، هرگز از خاطرم نميرود. اولينبار بود که ميديدم و ميشناختمشان، شايد در 14، 15سالگيام و بعدتر، بهعنوان «مرجع» بارها به اين فيلم و بازي ايشان، مراجعه کردم. خان مظفرِ «هزاردستان»، و شکوه و وجاهت اجرايش، به من آموخت که یک بازيگر چگونه بايد خودش را سرتاپا به نقش بسپارد. زيرکيِ اجراي نقشِ متفاوت وکيل در «هامون»، مرا و همه را شگفتزده کرد و من ياد گرفتم معناي اندازه نقش، بزرگي و کوچکياش نيست. اجراي مشحسنِ فيلم «گاو» را نهتنها من، تمام سينما نميتواند از خاطر ببرد... اجراي درخشانِ دوبارهاش در «ناصرالدينشاه، آکتور سينما» را نيز. اين ميزان بلعيدنِ نقش براي زنده ساختنش، کمنظير است. «کرمعليخانِ» بانو، و دقت نظر در اجراي نقشي چندلايه که با همه تلخي، به شيرينترين وجه اجرا شد، صبوري در پذيرفتن سختترين و سنگينترين گريم روي صورت بازيگر را به من آموخت. و «زيد» در روز واقعه، تمام تصور کليشهاي اجرا در نقشهاي مذهبي-تاريخي را در ذهن من بر هم زد و حاجرسول در «روسري آبي» واقعا و به تمامي، برايم آموزشگاه همهجانبه بازيگري محسوب ميشود، هنوز و همچنان، ميتوانم براي ارائه نقشهاي درونگرايانه داراي تضاد، به اجراي ايشان در اين نقش مراجعه و گرتهبرداري کنم. عزتالله انتظامي را بيدليل «آقاي بازيگر» و «عزت سينماي ايران» نخواندهاند. او بحق استادِ بسياري از بازيگران نسلهاي پس از خود است. گيريم، غيرمستقيم، اما هم بازيگري را به ما آموختند، هم روشِ عزتمندي در سينما و زندگي را؛ که اين دومي، در هيچ آکادمي و مدرسه و کلاسي تدريس نميشود. باشد که شاگردان خلفي باشيم.
رسول: خوشبختی اون چيزي نيست که هر کسي از بيرون ببينه... خوشبختي تو دل آدمه... دل که خوش باشه، خوشبختي.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.