هنر بدون بازار
پیام حیدرقزوینی
«سه پژوهش در جامعهشناسي هنرِ» ماكس رافائل را اكبر معصومبيگي سالها پيش به فارسي ترجمه كرده بود و سال گذشته اين اثر در نشر بان دوباره منتشر شد. رافائل يكي از مهمترين نظريهپردازان و تاريخنگاران هنر در آلمان قرن بيستم بهشمار ميرود. او متعلق به نسلي از روشنفكران آلماني است كه با قدرت گرفتن هيتلر مجبور به ترك آلمان شدند. «سه پژوهش در جامعهشناسي هنر» كه شامل سه جستار درباره پرودون، ماركس و پيكاسو است، در سال 1932 منتشر شد و به رغم فشردگيها و پيچيدگيهايش يكي از مهمترين آثار محسوب ميشود. در تفكر رافائل، تاريخ نقشي محوري دارد و او در تحليلهايش به دنبال نشان دادن پيوندهاي هنر با تاريخ و اوضاع و احوال عام هر زمانه است. او در مقاله «پرودون و جامعهشناسي هنر»، به وارثان امروزي پرودون و تفكر آرمانشهرخواهي حمله ميكند و در اين ميان به توضيح ايده هنري و تفاوتهاي ميان قلمروهاي هنر، علم و فلسفه ميپردازد. مقاله دوم كتاب با عنوان «نظريه ماركسيستي هنر»، اولينبار در نشريهاي فلسفي در آلمان در سال 1932 منتشر شد و ميتوان آن را مقاله محوري اين كتاب دانست. پرودون در اين مقاله، از نقد نظريه ايدئاليستي و آرمانشهرخواهي آغاز ميكند و سپس بر اساس معرفتشناسي ماركسيستي به ارتباط ميان مادهباوري تاريخي و آفرينش هنر ميپردازد. مقاله پاياني كتاب به پيكاسو اختصاص دارد. رافائل اگرچه همواره هنر پيكاسو را ميستود، اما او را بهعنوان نماد طبقه حاكم بورژوازي مورد بررسي قرار ميدهد. «مجموعه خصوصي ليلي گلستان» عنوان كتابي است كه در نشر چشمه منتشر شده و آنطور كه از عنوانش هم برميآيد، شامل تصاوير نقاشيهايي است كه ليلي گلستان در طول اين سالها گردآوري كرده و حالا همه آنها را در كنار هم و در قالب يك كتاب با توضيحي كوتاه درباره هر اثر در معرض ديد عمومي قرار داده است. جواد مجابي متني كوتاه براي اين كتاب نوشته و در آن تاريخ نقاشي ايران را از نظر اقتصادي به سه دوره تقسيم كرده است. او دوره اول را هنر بدون بازار ناميده كه از قديم تا نيمه دوم دهه چهل جربان داشته است. به اعتقاد مجابي از دوره دوم يعني از ميانه دهه چهل تا پايان دهه هفتاد بازار هنر شكل ميگيرد و از نيمه دهه هشتاد به بعد هنر بازارگرا مطرح ميشود. مجابي اهميت فرهنگي آثار مجموعه ليلي گلستان را در اين ميداند كه اكثر آنها به دوره اول هنر تجسمي ايران تعلق دارند. يعني دورهاي كه نقاشان و هنرمندان بيتوجه به بازار و سوداي سود به خلق آثار هنري ميپرداختند. در اين كتاب، آثاري از آيدين آغداشلو، محمد احصايي، نصرالله افجهاي، پرويز تناولي، پروانه اعتمادي، بهرام دبيري، سهراب سپهري، پرويز كلانتري، مرتضي مميز و... ديده ميشود. سالي كه گذشت همراه با انتشار آثار ديگري در حوزه هنر بود كه يكي از آنها كتاب «ديروز» در نشر رشديه بود. كتابي كه شامل عكسهاي حميد شاهرخ از چهار چهره معاصر ادبيات ايران است كه غالبا چهرهاي مبهم از آنها وجود داشته است: شميم بهار، بيژن الهي، قاسم هاشمينژاد و فيروز ناجي. شايد اين اولينبار باشد كه يك جمع يا محفل ادبي از منظر عكس مورد توجه قرار گرفتهاند. كتاب «ديروز» را نشر رشديه منتشر كرده است. جواديپور از مهمترين نقاشان و گرافيستي نوآور است كه تأثير زيادي بر نقاشي معاصر ايران داشته است.
فصلي تازه در شعر «طبقهبندي وزنهاي شعر فارسي» دومين كتاب ابوالحسن نجفي درباره عروض فارسي است كه پس از درگذشتش و به همت اميد طبيبزاده در نشر نيلوفر منتشر شده است. نجفي اندكي پيش از وفاتش دو مجموعه از دستنوشتههايش كه هر دو مربوط به عروض فارسي هستند را در اختيار طبيبزاده ميگذارد تا آنها را سروساماني دهد و براي انتشار آماده كند. كتاب اول «وزن شعر فارسي» نام دارد كه در پاييز سال نودوپنج منتشر شد. كتاب دوم كه مدتي پيش به چاپ رسيد، حاصل بيش از چهار دهه تحقيق نجفي درباره طبقهبندي اوزان شعر فارسي است و حالا با انتشار اين دو كتاب مرجعي مهم در اختيار پژوهشگران و علاقهمندان به ادبيات كلاسيك و همينطور شاعران قرار گرفته است. نجفي در اين كتاب وزنهاي شعر فارسي را بر اساس گروه، دسته، رده، بحر و وزن طبقهبندي كرده است. به اعتقاد نجفي مهمترين و مشكلترين مسئله عروض فارسي از گذشته تا امروز «طبقهبندي وزنها» بوده است و از اينرو انتشار اين كتاب گام مهمي در زمينه وزن شعر فارسي به شمار ميرود. اين كتاب اگرچه با هدف طبقهبندي اوزان مطبوع شعر فارسي نوشته شده است، اما از اين طبقهبندي براي يافتن اوزان نامطبوع و نادر هم ميتوان استفاده كرد. از ميان آثار بهجامانده از نيما يوشيج، سالِ پيش دفتري از اشعار منتشرنشده نيما يوشيج با عنوانِ «صد سال دگر» در مجموعه ادب معاصرِ فارسي فرهنگستان زبان و ادب فارسي و به تصحيح سعيد رضواني و مهدي عليائيمقدم به چاپ رسيد و امسال دفتر دوم اين مجموعهاشعار منتشرنشده با عنوان «نواي كاروان» در دست انتشار است. دكتر رضواني طرزِ استنساخ دفتر دوم را نيز مانند دفتر اول دانست و شرطِ انتخاب اشعار و كار روي آنها را كاملبودن شعر گذاشتهاند به اين معني كه شعرها تاريخ و امضاي نيما را پاي خود داشته باشد. «صد سال دگر»، تمام دوران نوسرايي نيما را پوشش ميدهد و دفتر دوم شامل 82 قطعه شعر است و چند منظومه بلند دارد. از خصوصيات كتاب دوم اين است كه شعرهاي كمتر مورد توجهِ نيما يعني شعرهايي در قالبهاي كلاسيك را در خود جاي داده است و از مثنوي و غزل تا رباعي و ديگر قالبهاي كلاسيك دارد. عناوين كتابها هر دو از يكي از شعرهاي خواندنيِ نيما برگرفته شدهاند. «نواي كاروان» بهلحاظ فرم شعري درخور و قابل توجه است و از اينرو نامِ كتاب از روي اين شعر انتخاب شده است. در ميان دفترهاي شعري كه سال گذشته منتشر شدند، تازهترين مجموعه شعر فواد نظيري با عنوان «بالي از عقيق، بالي از چخماق» در نشر حرفههنرمند اثري قابل توجه به شمار ميرود. اين كتاب چهلونه شعر از نظيري را در بر گرفته و ميتوان آن را دنبالهاي بر مجموعهشعر قبلي نظيري، «آوازهايي براي گلهيِ گنجشكها»، در نظر گرفت. در اين مجموعه، با شعرهايي با حالوهواي تغزلي روبهروييم كه پشتوانهاي ازآثار ادبي ايران و جهان در آن ديده ميشود. «خون انار» عنوان مجموعهشعري از اعراب آندلس است كه سال گذشته با ترجمه عباس صفاري در نشر چشمه به چاپ رسيد. صفاري كه از سالها پيش و در قالب يك پروژه به ترجمه شعر شاعران شرق باستان ميپردازد، در «خون انار» نمونههاي درخشاني از شعر اعراب آندلس از قرن دهم تا قرن سيزدهم ميلادي را به فارسي برگردانده است. در ميان ترجمه شعرهايي كه سال گذشته منتشر شدند، ميتوان به «درخت زيتون» هم اشاره كرد. مجموعهاي از شعر شاعران عرب با محوريت فلسطين كه توسط غسان كنفاني گردآوري شدهاند و سيروس طاهباز آنها را ترجمه كرده است. اين كتاب سالها پيش به فارسي ترجمه شده بود و در سالهاي پيش از انقلاب با نامي مستعار به جاي نام سيروس طاهباز منتشر شده بود. چاپ فارسي كتاب همراه با افزودههايي منتشر شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.