ادبیات در سالی که گذشت
چند حاشیه در غیاب متن
علی شروقی
در سالی که گذشت بالاکشیدن ناگهانی نرخ ارز بر بازار کتاب نیز بیتأثیر نبود و گرانی و کمبود کاغذ و دیگر آلات و ادوات چاپ، بازار بیرونق کتاب را بیرونقتر کرد و ناشران عجلهای نداشتند برای انداختن کتابهای تازه در چرخه انتشار. در برابر این بیرونقی اما حواشی ادبیات داغتر از متن بود، چنانکه نوکِ پیکان بحران نشر ناگهان در هیئت مبارزه با قاچاق کتاب انبارهای تولید و پخش کتابهای غیرقانونی و به تبع آن پیادهروها را بهعنوان اصلیترین مکانهای عرضه این کتابها نشانه رفت. به جز این، در عالم ادبیات حواشی دیگری هم اتفاق افتاد که به آنها نیز خواهیم پرداخت. اما نخست ماجرای قاچاق کتاب:
در برابر قانون قاچاق کتاب و فروش کتابهای زیراکسی و افستی در پیادهروها و فروشگاههای زیرزمینی البته پدیدهای تازه نیست. این پدیده را طبعا نمیتوان بدون درنظرگرفتن ربط آن با ممیزی و محدودیتهایی که بر سر راه انتشار رسمی و قانونی کتاب وجود دارد، تحلیل کرد. سالهاست کتابهای قدیمی که بسیاری از آنها بخشی از تاریخ ادبیات ایران و جهان هستند به صورت افست عرضه میشوند و از اینرو مخاطب ادبیات ناگزیر است از تهیه بخشی از کتابهای مورد نیاز خود از دستفروشها و عرضهکنندگان کتاب زیرزمینی. بحران اما از آنجا آغاز شد که کمکم کتابهایی هم که به صورت رسمی و با مجوز وزارت ارشاد منتشر شده بود در میان کتابهای افستی و زیرزمینی دیده شد و رفتهرفته حتی در میان کتابهای برخی بساطیها تعداد این کتابها به نسبت کتابهای ممنوعه بیشتر شد و چنین اتفاقی تهدیدی بود علیه بازار نشر که سال گذشته با گرانی و نبودِ کاغذ هم دست و پنجه نرم میکرد. این شد که ناشران نیز با عوامل مبارزه با قاچاق کتاب همسو و همرأی شدند و فعالیت گستردهای برای پلمب کردن انبارهای قاچاق کتاب آغاز شد. در عرض چند روز ناگهان خبرهای مربوط به گرفتن و بستن فلان و بهمان انبار قاچاق کتاب به داغترین خبرهای حوزه نشر بدل شد. اما در ماجرای چاپ غیرقانونی کتابهای موجود در بازار این نکته قابل توجه بود که گفته میشد عرضهکنندگان نسخههای افستی کتابهای مجاز، خریداران را با سر هم کردن این داستان بیپایه به خریدن کتابهایشان ترغیب میکنند که نسخهای که آنها از کتابی که به صورت قانونی منتشر شده و در کتابفروشیها وجود دارد و عرضه میکنند، نسخهای کاملتر و بدون سانسور است. البته در اقبال به نسخههای غیرقانونی، ارزانتر بودن این نسخهها از نسخههای مشابهشان که به صورت قانونی منتشر میشوند هم بیتأثیر نیست. برای دستاندرکاران قاچاق کتاب هزینه چاپ، کمتر از هزینهای است که ناشر بابت چاپ قانونی کتاب میپردازد. به همین دلیل نسخههای قاچاق ارزانترند. با این وجود عامل ممیزی دست بالا را دارد، چون ممیزی مخاطبان کتاب را، بهویژه مخاطبانی را که از زیر و بم قضایای نشر کمتر باخبرند، به هرآنچه بهطور قانونی چاپ و عرضه میشود بیاعتماد کرده و این پیشفرض را پدید آورده که هرچه قانونی مجوز میگیرد و چاپ میشود حتما دستکاری شده است و این سوءظن عاملی بس مؤثر در دامن زدن به قاچاق کتاب است.
بزرگان در حاشیه بزرگان ادبیات ایران در سالهای قبل جدا از اینکه همواره موضوع پروندههای ادبی و نشستها و سخنرانیها و... بودند و از منظرهای گوناگون به آنها و دستاوردهایشان پرداخته میشد و اسم برخیشان نیز روی جایزهای ادبی گذاشته میشد با تجدید چاپ اثری یا گهگاه انتشار کاری منتشرنشده و مهجورمانده، در مواردی حتی کارهایی که چه بسا اگر خودشان زنده بودند راضی به چاپ پیشنویسهای آن نبودند نیز در صحنه ادبیات حضور داشتند. در سالی که گذشت اما جز مواردی معدود با تجدید چاپ اثری از نویسنده یا شاعری قدیمی یا انتشار کاری منتشرنشده از او روبهرو نبودیم. از این مواردِ معدود یکی هوشنگ گلشیری بود که مصاحبهای از او با مهرداد بهار منتشر شد و دیگری ساعدی که آثاری از او تجدید چاپ شد. اما اگر بزرگان ادبیات ایران سال گذشته در متن ادبیات حضوری کمرنگ داشتند حواشی ادبیات دامن آنها را نیز گرفت. از جمله این چهرهها یکی احمد شاملو بود که انتشار سندی مربوط به او مبنی بر درخواست هزینه درمان از سفارت ایران و پرداخت این هزینه از سوی سفارت به دستور امیرعباس هویدا هیاهوهایی را به راه انداخت. عدهای این سند را جعلی خواندند و گفتند چنین چیزی امکان ندارد. آیدا سرکیسیان نیز هرگونه کمک از سوی دولت ایران در زمان حکومت پهلوی به شاملو را رد کرده است. عدهای هم شاد شدند که شاملوی بزرگ هم بله، پس زینپس همه چیز مجاز است. دیگر چهره ادبی که امسال برخلاف چند سال گذشته نه اثر تازهای از او به چاپ رسید نه از کارهای قدیمیاش کتابی تجدید چاپ شد اما اتفاقی حاشیهای او را به واکنش واداشت، ابراهیم گلستان بود. ماجرا به انتشار کتاب «مسیو ابراهیم و گلهای قرآن» اریک امانوئل اشمیت به ترجمه حسین منصوری در انتشارات حکمت کلمه بازمیگشت. روی جلد این ترجمه نام ابراهیم گلستان بهعنوان ویراستار و مصحح آمده بود. کمی بعد از انتشار این کتاب ابراهیم گلستان یادداشتی در «شرق» منتشر کرد. در بخشی از این یادداشت آمده بود: «هیچچیز این کتاب، کلا و مطلقا، به هر صورت و در هر جهت ربطی به من ندارد». چندی پس از انتشار این یادداشت مدیر نشر حکمت کلمه در یادداشتی از ابراهیم گلستان عذرخواهی کرد و در بخشی از این یادداشت توضیح داد که «نشر به دلیل اعتماد به آقای حسین منصوری و تأیید و تأکید ایشان، نام آقای ابراهیم گلستان را بهعنوان مصحح و ویراستار در کتاب آورده است». در این یادداشت همچنین آمده بود «آقای منصوری قبول دارند که در گرفتن تأیید نهایی برای آوردن نام آقای گلستان در کتاب سهلانگاری کردهاند». حاشیه دیگر مربوط به هدایت بود و دوستیاش با ابوالقاسم انجوی شیرازی و اختلافی که سالها پیش بر سرِ میراث مکتوب هدایت بین خانواده او و انجوی پدید آمد و منجر به نوشتن مقالاتی تند از سوی انجوی در مجله فردوسی شد. مقالاتی علیه خانواده هدایت. این مقالات سال گذشته در کتابی با عنوان «صادق هدایت به روایت انجوی شیرازی» منتشر شد. کتابی گردآمده به کوشش ولیالّه دُرودیان که علاوه بر مقالات یادشده حاوی مطالبی هم درباره انجوی شیرازی بود. از دیگر بزرگان ادبیات معاصر ایران که سال گذشته نامشان موضوع حواشی ادبی بود باید به نیما یوشیج اشاره کرد. ماجرا اینبار بر سرِ اسناد مربوط به نیما و دستنوشتههای او در فرهنگستان زبان و ادب فارسی بود. در آبان 1397 جمعی از شاعران و فعالان ادبی در نامهای سرگشاده به غلامعلی حداد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، از فرهنگستان خواستند تکلیف دستنوشتههای نیما را که 20 سال است به این نهاد واگذار شده است، روشن کند. در این نامه ضمن تأکید بر وجوه اهمیت این دستنوشتهها و اعتراض به روند کند چاپ آنها از سوی فرهنگستان به این هم اشاره شد که فرهنگستان در سال 1373 دستنوشتههای نیما را به مبلغ پنجاهمیلیون ریال از فرزند او خریده است. اما در ششم آذرماه 1397 گزارشی در ایسنا منتشر شد با عنوان «چالش بر سر میراث نیما» که در آن به نقل از شراگیم یوشیج، فرزند نیما، آمده بود که هیچ سند و دستنوشتهای از نیما به فرهنگستان زبان و ادب فارسی فروخته نشده و شراگیم یوشیج هیچ پولی از فرهنگستان بابت اسناد و دستنوشتههای مربوط به نیما دریافت نکرده است. یک روز بعد از انتشار این گزارش، فرهنگستان در پاسخی که آن هم در ایسنا منتشر شد با ارائه اسنادی مالی و اداری ادعای شراگیم یوشیج را رد کرد. کار نسخهبرداری و تصحیح و چاپ دستنوشتههای نیما مدتی است که در فرهنگستان در جریان است و عهدهدار این کار سعید رضوانی است. تاکنون یک جلد از این دستنوشتهها به تصحیح سعید رضوانی و مهدی علیائیمقدم با عنوان «صد سال دگر» منتشر شده که شامل مجموعه اشعار منتشرنشده نیماست. دفتر دوم اين اشعار نيز با عنوان «نواي كاروان» در دست انتشار است. سعید رضوانی در گفتوگوهایی با روزنامه «شرق» و خبرگزاری «مهر» از مراحل انجام این کار و دشواریهای آن سخن گفته است. گفتوگوهایی که با خواندنشان درمییابیم که چرا کار روی این دستنوشتهها با روندی کُند پیش میرود.
جوایز ادبی به روال سالهای قبل چند جایزه ادبی نیز در سال گذشته برگزار شدند که از آن میان میتوان به جوایز مستقل احمد محمود، شاملو، جمالزاده، ابوالحسن نجفی، مهرگان ادب و جایزه دولتی جلال آلاحمد اشاره کرد. دومین دوره جایزه احمد محمود امسال در بخش رمان به «بند محکومین» کیهان خانجانی و در بخش داستان کوتاه به مجموعه داستان «زخم شیر» صمد طاهری تعلق گرفت. جایزه شاملو به مجموعه شعر «خط سیاه، متروی لندن» علیرضا آبیز اهدا شد. جایزه ابوالحسن نجفی نیز که جایزهای ویژه ترجمه است از دیگر جوایز برگزارشده در سال گذشته بود. در این دوره، جایزه ویژه به احمد اخوت و جایزه مترجم برتر به خاطر ترجمه رمان «زلیخا چشمهایش را باز میکند» نوشته گوزل یاخینا به زینب یونسی اهدا شد. جایزه مهرگان ادب نیز در سال گذشته برگزار شد و برگزیدگان خود را اعلام کرد. جایزه مهرگان همچنین در سال گذشته از راهاندازی بخشی برای داستانهای ایرانی منتشرشده در خارج از کشور در سال جدید خبر داد. در سال 97 همچنین یک جایزه جدید به جوایز ادبی مستقل اضافه شد؛ جایزه ادبی جمالزاده که مختص داستان کوتاه و زندگینگارههای اصفهان است. دبیر ادبی اولین دوره این جایزه علی خدایی بود. بخش داستان کوتاه جایزه جمالزاده به داستان آزاد و داستان اصفهان (داستانهایی مرتبط با اصفهان) اختصاص دارد و بخش زندگینگارههای اصفهان به روایتهایی واقعی از تجربه زندگی در اصفهان یا سفر به این شهر. جایزه دولتی جلال آلاحمد که در سال 96 با حواشیای، بهویژه به خاطر بیانیه هیئت داوران جایزه همراه بود، در سال گذشته بیحاشیه برگزار شد. جایزه جلال آلاحمد در سال 97 در بخش رمان و داستان بلند به رمان «رهش» رضا امیرخانی اهدا شد. در دهمین دوره جایزه جلال آلاحمد نیز امیرخانی در بخش ویژه مربوط به موضوع کار، به خاطر کتاب «نفحات نفت» برگزیده این جایزه شده بود اما بخش مادی جایزه را قبول نکرده و گفته بود: «کلمه مجوز با کلمه جایزه همخانواده نیست. من تا زندهام دنبال مجوز میدوم و از وزارت ارشاد هم جایزه نمیگیرم. به همین خاطر هم بخش معنوی جایزه را پذیرفته و بخش مادی آن را نمیپذیرم». امیرخانی امسال اما بخش مادی این جایزه را گرفت و البته آن را به مؤسسه دانایار که کارش آموزش معلمان در مناطق محروم سیستان و بلوچستان است اهدا کرد.
در حواشی نوبل جدا از ادبیات ایران، بزرگترین رویداد ادبی جهان، یعنی جایزه نوبل ادبیات نیز سال گذشته در غیاب متن درگیر حواشی بود. سال گذشته نوبل ادبیات به دلیل متهم شدن همسر یکی از اعضای آکادمی نوبل به تعرض جنسی برگزار نشد. اما در عوض با انتشار اسنادی از نوبل ادبی 1968 حاشیههایی از این جایزه رو شد درباره تردید آکادمی نوبل درباره اهدای این جایزه به ساموئل بکت. این جایزه البته در سال 1969 به بکت اهدا شد، اما در مطلبی که درباره این اسناد در گاردین به چاپ رسید و ترجمه آن در «شرق» هم منتشر شد، با استناد به اسناد منتشرشده از نوبل سال 1968، به نقل از آندرس اوسترلینگ - رئیس کمیته انتخاب در آن سال- آمده است: «در مورد ساموئل بکت، متاسفانه ناچارم شک و تردید عمیق خود را در مورد انطباق آثار او با روح و اراده اصیل جایزه نوبل اعلام کنم». طبق این اسناد در سال 1968 نام شاعران و نویسندگان مطرح دیگری هم بهعنوان برنده نوبلِ آن سال به میان آمده که آنها هم هر یک به دلیلی مقبول نمیافتند. نامهایی چون ازرا پاوند، گراهام گرین، آندره مالرو، چینوا آچبه، اوژن یونسکو و ولادیمیر ناباکوف. دلیل حذف نام ناباکوف گویا غیراخلاقی تلقیشدن رمان «لولیتا»ی او از سوی کمیته داوری بوده و اینکه ناباکوف تمایل نداشته بابت تخیلش در پروراندن شخصیتی بیاخلاق در این رمان ابراز ندامت کند.
نام تمام مردگان عالم ادبیات هرساله قدری خالیتر میشود و سال گذشته نیز از این قاعده مستثنا نبود. مهمترین چهره ادبیات جهان که در سال گذشته درگذشت، فیلیپ راث، نویسنده آمریکایی بود؛ نویسندهای که یکی از نامهای ثابت گمانهزنیهای نوبل ادبیات بود اما این جایزه هرگز به او تعلق نگرفت. در ادبیات ایران نیز چهرههایی از میان ما رفتند که یکی از آنها ناصر ایرانی، داستاننویس و مترجم بود که دوم آبان 1397 درگذشت. دکتر سلیم نیساری، استاد ادبیات فارسی و نسخهپژوه و حافظپژوه کهنهکار نیز از دیگر درگذشتگان عالم ادبیات در سال 1397 بود که 22 دیماه 1397 در پاریس درگذشت. دکتر محسن ابوالقاسمی، استاد ادبیات فارسی و زبانشناس از دیگر درگذشتگان ادبیات در سال 1397 بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.