|

امسال ترجمه اسماعیل سعادت از «تاریخ فلسفه قرن نوزدهم» منتشر شد

سعادتی که نداشتیم

صالح نجفی

الکساندر هرتسن (یا به اصل روسی، گرتسن)، فیلسوف و منتقد ادبی و آشوبگر روسی، در سال 1842، بعد از مطالعه مجله کارل مارکس («سالنامه آلمانی- فرانسوی») تصریح کرد که «فلسفه آلمانی از تالارهای درس بیرون می‌آید و وارد زندگی می‌شود، اجتماعی و انقلابی می‌شود، گوشت می‌آورد، و بر عهده می‌گیرد که در جهان وقایع در مقام اقدام برآید». (تاریخ فلسفه قرن نوزدهم، امیل بریه، ترجمه اسماعیل سعادت، انتشارات هرمس، ص290) «گوشت‌آوردن فلسفه» - جسم‌بخشیدن به کلمات. شاید بتوان تعبیر اول را غایت ترجمه متن‌های نظری و تعبیر دوم را رسالت ترجمه قلمداد کرد. هر مترجمی می‌کوشد فلسفه را از تالارهای درس بیرون آورد، می‌کوشد فلسفه را وارد زندگی کند. مهم نیست که پشت دیوارهای دانشکده‌های علوم انسانی ما خبری نیست. مهم نیست که این سوی دیوارها هم، این سو که لابد عرصه زندگی‌ است، خبری نیست. تاز مانی که در دو سوی این دیوارها هیچ اتفاقی نمی‌افتد، شاید بتوان دل خوش کرد به تنها اتفاقی که می‌خواهد، که می‌باید، بیفتد: ترجمه - ترجمه در مقام تلاش برای جسم‌بخشیدن به ایده‌های لاغر و نحیفی که آن سوی دیوارها پرسه می‌زنند، ترجمه در مقام تلاش برای گوشت‌بخشیدن به فلسفه در جهان وقایع. مترجمان همواره در کار سرقت‌اند: چندان مهم نیست که در کوشش مخاطره‌آمیز برای سرقت چه نصیب‌شان می‌شود؛ چندان مهم نیست که آنچه را می‌دزدند به کجا می‌برند؛ مهم این است که سرقت می‌کنند، مهم این است که به تالارهای درس دستبرد می‌زنند، مهم این است که چیزهایی را وارد زندگی می‌کنند، مهم این است که می‌خواهند چیزی - حتی اگر نباشد، حتی اگر نزار باشد - اجتماعی شود، انقلابی شود، گوشت آورد. وقتی به جایی دستبرد بزنند، اهل آنجا را خیال برمی‌دارد که چیزهای با ارزشی دارند که گروهی چشم طمع یا امید به آنها دوخته‌اند، و کسانی که این سوی دیوارها به نظاره ایستاده‌اند گمان می‌کنند آن سوی دیوارها خبری هست، چیز با ارزشی هست، که گروهی به آب و آتش می‌زنند تا به قصد سرقت به آنجا برسند. مترجمان سارق‌اند، منتها چیزهایی می‌دزدند که در لحظه دزدیده‌شدن ارزشی برای خودشان نمی‌تواند داشت. مترجمان سارق‌اند، منتها سارقانی که با فعل سرقت به شی‌ء مسروق ارزش می‌بخشند. مترجمان سارق‌اند، منتها سارقانی که با نفس سرقت‌کردن به مالکان القا می‌کنند که مایملکی قیمتی دارند. مترجمان سارق‌اند، سارق ریتم‌هایی که چون وارد زبان تازه می‌شوند خواهش‌هایی می‌کارند که زمان برآوردن‌شان هنوز نرسیده. مترجمان سارق‌اند، سارق بذرهایی که خاک زبان مادری‌شان را آبستن می‌کنند... در دانشکده‌های علوم انسانی ما خبری نیست، نمی‌تواند باشد، ولی... باید باشد. در آنجا متن‌هایی تدریس می‌شود، می‌تواند/باید بشود، که اگر از تالارهای درس بیرون آیند، می‌توانند/باید گوشت آورند، می‌توانند/ باید اجتماعی و انقلابی شوند. نسلی از مترجمان متن‌های نظری که در دو دهه اخیر درگیر این سرقت شده‌اند، مترجمانی که شاید در آغاز راه به امید یافتن چیزهایی قیمتی آغاز به دستبرد از متن‌هایی کردند که نمی‌توانستند آنها را درست بخوانند و متن‌هایی تولید کردند که کسی نمی‌توانست آنها را درست بخواند، پای در تالارهایی می‌گذاشتند که گمان می‌بردند اسباب تغییر، اگر نه تغییر جهان لااقل تغییر زندگی خودشان، در آنها یافت می‌شود و می‌کوشیدند به ایده‌هایی گوشت بدهند که قرار بود اجتماعی و انقلابی شوند... اما دست‌شان برای سرقت توان نداشت: زبان‌شان الکن بود - لکنت: این شرط اول قدم بود. می‌خواهی به زبان مادری‌ات حرفی بزنی که نداری. باید آن حرف را از جایی - آن سوی دیوارها - بدزدی. حرفی را که دزدیده‌ای باید به زبان خودت «برگردانی»: برگرداندن؟ «مترجم» ظاهری عربی دارد اما ترجمه دقیق translator «ترجمان» است و ترجمان خود صورت معرب واژه‌ای فارسی است: ترزفان یا ترزبان، کسی که چست و چابک از زبان برای رساندن مقصود استفاده می‌کند. اما حال که دیگر «ترزبانی» ربطی به translation ندارد، باید ترجمه را به فارسی ترجمه کرد، برگرداند... و عجب اینکه معادل پیشنهادی «برگردان» است: مترجم چیزی را به زبان خود برمی‌گرداند. مترجمان سارق‌اند، سارقانی که چیزهایی را به زندگی برمی‌گردانند که جایشان در زندگی خالی بوده. و شاید این رسالت ترجمه باشد، ترجمه به تو القا می‌کند که چیزی را داشته‌ای که می‌دانی هرگز نداشته‌ای. ترجمه برگردان چیزهایی است به ما که می‌توانستیم داشته باشیم. اما نداشته‌ایم، که فقط از این طریق می‌توانیم داشت... مترجمانی که در دو دهه اخیر به کار سرقت از متن‌های نظری مشغول شده‌اند باید از دو قلمرو سرقت کنند: از قلمرو متن‌هایی که در آنها ایده‌هایی چشم‌به‌راه گوشت‌آوردن‌اند، و از قلمرو متن‌هایی که نسل‌های قبلی ترجمه کرده بودند. تفاوت در واقعه‌ای تاریخی است: انزوای توأم با/ناشی از ادغام. نمود اصلی‌اش: نثر. مترجمان نسل‌های پیشین قربانی انزوای نوظهور نسل جدید نبودند. نثرهاشان سلاست و لطافت و صلابت داشت. قوتی در نثرهاشان بود که گاهی ضعفی اساسی را می‌پوشاند: آنان عموما فقط متن‌هایی را ترجمه می‌کردند که می‌توانستند ترجمه کنند. نسل ما عموما فقط متن‌هایی را ترجمه می‌کند که نمی‌تواند ترجمه کند. ما نمی‌توانیم درست/راحت ترجمه کنیم، باید ترجمه کنیم، ترجمه می‌کنیم اما پای نثرمان می‌لنگد، باید بلنگد، نمی‌تواند نلنگد. چه باید کرد؟ نمی‌دانیم. اما چرا، می‌دانیم. ما باید از ترجمه‌های نسل‌های قبلی سرقت کنیم تا متن‌هایی را ترجمه کنیم که نمی‌توانیم ترجمه کنیم. باید نثر مترجمان نسل‌های قبلی را دچار لکنت کنیم. باید آیین سرقت از متن‌هایی را بیاموزیم که نثرهاشان از سه صفت سلاست و لطافت و صلابت بهره‌مند بود. نثر ما نمی‌تواند/ نباید همچون نثر ایشان سلیس و لطیف و باصلابت باشد. اما چگونه؟ انگلس، چنان‌که مشهور است، میان روش هگل و نظام فلسفی او تضادی می‌دید که «بعد از موفقیت درخشان فلسفه او در سال‌های 1830 تا 1840 ناگزیر می‌بایست به فروپاشی آن و انشقاق میان پیروان او بینجامد». تضاد میان روش و نظام. نظام هگل، از نظر انگلس، همه آن حقایق مطلق و تغییرناپذیری است که هگل تصور می‌کرد در هنر و سیاست و دین و فلسفه به آنها رسیده است. اما روش هگل مبتنی بود بر اعتقاد به اینکه فلسفه مجموعه‌ای از اصول جزمی ثابت متحجر نیست، «بلکه روندی است که منع می‌کند هر حقیقتی را از اینکه خود را مطلق بینگارد و هر مرحله اجتماعی‌ای را از اینکه قطعی و نهایی باشد». به اعتقاد انگلس، نظام محافظه‌کار است و روش انقلابی. مادام که نه آن سوی دیوارها خبری هست، نه این سوی دیوارها، شاید عرصه اصلی نبرد همان نثر باشد. شاید بتوان گفت ترجمه متن‌های نظری در نسل گذشته تضادی در دل داشت از جنس تضادی که انگلس میان نظام و روش هگل می‌دید، تضادی که توأمان مایه باروری و فروپاشی نظام فلسفی او بود... نسل نوپای مترجمان متن‌های نظری برای مقابله با انزوایی که گریزی از آن ندارند باید به سراغ تجربه تاریخی نسلی از مترجمان برود که گرفتار انزوا نبودند، مترجمانی که نه در زبان مبدأ و نه در زبان مقصد احساس غربت می‌کردند. مترجمان دو دهه اخیر در هیچ یک از این دو زبان احساس «درخانه بودن» نمی‌کنند. از همین روست که نثر این مترجمان در معرض دو حالت ماخولیا و مانیاست... راه سوم: نوستالژیا؟ شاید. اما نه نوستالژیایی معطوف به گذشته. نسل ما محتاج نوستالژیایی خارق اجماع است: نوستالژیای آینده... اسماعیل سعادت در 93 سالگی همچنان ترجمه می‌کند. تاریخ فلسفه امیل بریه. کتابی که در فرانسه اولین‌بار بیش از 80 سال پیش به چاپ رسیده بود. از نثر او نمی‌توان تقلید نکرد. از نثر او باید تقلید کرد. من وقتی ترجمه او را می‌خوانم خجالت می‌کشم خود را مترجم بخوانم. برای آنکه خود را مترجم بخوانم باید ترجمه او را بخوانم. نثر سعادت خواننده را دلتنگ می‌کند: دل خواننده هوای سعادتی می‌کند که هیچ‌گاه نداشته... دل مترجم باید هوای آینده کند، هوای سعادتی که می‌داند پیش رویش نیست - این نوستالژیا برای آینده است، برای گذر از دوراهی ماخولیا-‌مانیایی که اکثر مترجمان متن‌های نظری در دو دهه اخیر گرفتارش بوده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.