خاورميانه در آستانه سال نو
10 راهحل براي جلوگيري از فاجعه
خاورميانه بيش از يک قرن درگير بحرانهاي داخلي است. پس از جنگ جهاني اول و با سقوط امپراتوري عثماني سه کشور بريتانيا، فرانسه و روسيه قلمرو اين امپراتوري را ميان خود تقسيم کردند و ترکيه و ترکها را در ويرانههاي امپراتوري عثماني به حال خود رها کردند. اگرچه ايران سقوط مشابهي را تجربه نکرده اما پس از جنگ، رنج و مصيبتهاي زيادي را متحمل شد. ايران با وجود اينکه بيطرفي خود را در جنگ اول جهاني اعلام کرده بود، توسط نيروهاي روسيه و بريتانيا اشغال و درگير يک قحطي وحشتناک شد. پيروزي انقلاب مشروطه اميد و خوشبيني زيادي در مورد آينده ايجاد کرد اما مداخلات خارجي در ايران پايان نپذيرفت. در سال 1907 ميلادي بريتانيا و روسيه، کنوانسيون انگليس و روسيه را امضا کردند که بر اساس آن، حوزه نفوذ دو کشور در ايران مشخص شد. در سال 1911 ميلادي نيروهاي نظامي روسيه استانهاي شمالي ايران را اشغال و دولت ايران را مجبور به تندادن به خواستههاي روسيه کردند. جنگ جهاني دوم که بيش از 60 ميليون نفر کشته بر جاي گذاشت، موجب ضعيف و فقير شدن اروپا شد و به امپراتوريهاي فعال در اروپا پايان داد. در اين ميان دو ابرقدرت يعني ايالات متحده آمريکا و اتحاد جماهير شوروي خلأ بهوجودآمده از سقوط اين قدرتها را پر کردند. در طول جنگ سرد، منطقه خاورميانه يک ثبات نسبي را در نتيجه رقابت بين دو بلوک شرق و غرب تجربه کرد. با اين حال فروپاشي اتحاد جماهير شوروي باعث ورود يکپارچه منطقه به حوزه نفوذ ايالات متحده آمريکا شد و اين کشور براي چند دهه به عنوان تنها ابرقدرت در اين منطقه به شمار ميرفت. ايالات متحده و برخي کشورهاي عربي که در جنگ هشتساله خود عليه ايران از صدام حسين حمايت کرده بودند، پس از حمله به کويت عليه صدام وارد عمل شدند و اين اولين چرخش آمريکا پس از پايان جنگ سرد در حمايت از همپيمانان خود به شمار ميرفت. در طول جنگ سرد، سياست آمريکا در خاورميانه عمدتا بر سه پايه استوار بود: ايران، ترکيه و عربستان سعودي. پس از انقلاب اسلامي، ايران از اين معادله خارج شد اما ايالات متحده همچنان به حمايت از ترکيه (متحد ناتو) و عربستان سعودي (به عنوان منبع اصلي نفت براي ايالات متحده و متحدانش و بازار سودآور براي سلاحهاي ايالات متحده و مخزن دلارهاي نفتي نامتناهي) ادامه داد. در سالهاي اخير، بهويژه پس از کودتاي شکستخورده، ترکيه خود را تا حدي از ايالات متحده جدا کرد و به روسيه نزديک شد؛ خريد سامانه دفاعي اس-400 گواهي بر اين مدعاست. ترکيه همچنين چندين توافقنامه چندميليارددلاري با روسيه به امضا رسانده و با وجود حضور در ناتو، تقريبا تبديل به شريکي استراتژيک براي مسکو شده است. با خروج ايران و ترکيه از حوزه نفوذ ايالات متحده، اين کشور به عربستان سعودي و کشورهاي کوچک خليج فارس براي پايگاههاي نظامي و فروش سلاحها متکي است. اين کشورها تبديل به بزرگترين خريداران سلاحهاي ايالات متحده شدهاند و مؤلفهها بر اساس اين راهبردها شکل گرفته است. پس از انتخاب دونالد ترامپ، عربستان سعودي و اسرائيل بهعنوان دو رژيمي که مقاصد نخستين سفرهاي خارجي او را شامل ميشدند، انتخاب شدند و ايالات متحده قرارداد خود را با حاکمان سعودي براي فروش بيش از 110 ميليارد دلار اسلحه و بسياري ديگر از سرمايهگذاريهاي خارجي به امضا رساند. اين رابطه عاشقانه بين دو کشور حتي پس از قتل جمال خاشقجي در کنسولگري سعودي واقع در استانبول، با وجود محکوميت جهاني اين اقدام وحشيانه، همچنان ادامه دارد. پس از چند دهه خصومت ميان ايران و غرب، در زمان رياستجمهوري حسن روحاني، ايران يک معاهده هستهاي برجسته با پنج عضو دائم شوراي امنيت و همچنين آلمان منعقد کرد و يک توافقنامه توسط قطعنامه 2231 شوراي امنيت و اتحاديه اروپا به اتفاق آرا تصويب شد. با اين حال، ترامپ به منظور نمايشدادن حمايت خود به عربستان سعودي و اسرائيل، يکجانبه از توافق خارج شد و تحريمهاي شديدي را عليه ايران اعمال کرد. در همين اثنا، ترامپ درباره ايجاد ناتوي عربي که هدف آن اتحاد کشورهاي عربِ سني در منطقه عليه ايران بوده، صحبت کرد اما اين سخنان سياست فاجعهآميزي است که اگر اجرا شود، بيثباتي و مناقشه بيشتر در منطقه ايجاد خواهد کرد. در ضمن، حمله وحشيانه عربستان سعودي به يمن با وجود امضاي توافق به صورت نقطهاي ادامه دارد؛ طبق ارقام سازمان ملل متحد، دهها هزار نفر در نتيجه بمباران ائتلاف که توسط ايالات متحده حمايت ميشوند، کشته شدهاند و در نتيجه قحطي و شيوع گرسنگي، حداقل 85 هزار کودک جان خود را از دست دادهاند. همچنين تأثيرات وحشتناک تهاجم ايالات متحده به افغانستان، عراق و ليبي همچنان ادامه دارد و تراژدي در سوريه حل نشده است. ميليونها نفر در چند دهه گذشته به دليل تجاوز خارجي يا جنگ داخلي در کشورهاي خاورميانه کشته و مجروح شدهاند و آينده براي کل منطقه مبهم به نظر ميرسد. با اين حال، تمام مشکلات خاورميانه به دليل دخالت خارجي نيست. خود کشورهاي منطقه مسئول بخش بزرگي از مشکلات فعلي خود بودهاند. ظهور راديکاليسم مذهبي و سياسي، اختلافات فرقهاي و قومي، فساد گسترده، فقدان سياستهاي اقتصادي و سياسي منسجم و بالاتر از همه فقدان مشروعيت دموکراتيک و کنترل و تعادل در اکثر کشورهاي خاورميانه منجر به بيثباتي داخلي و منطقهاي شده است. در چند دهه گذشته، ما شاهد ظهور برخي گروههاي تروريستي بودهايم، بهويژه داعش که توسط برخي از قدرتهاي منطقهاي و خارجي پشتيباني ميشود. همچنين در حالي که ساير نقاط جهان يک دوره توسعه سريع اقتصادي را تجربه کردهاند، اکثر کشورهاي خاورميانه به دليل بيثباتي و درگيري، عقب ماندهاند. عظمت اين مسائل و مشکلات چنان واضح است که نيازي به تکرار مکررات در اين خصوص نيست. ساکنان خاورميانه بايد مسير خود را تغيير دهند و تغييري اساسي در نحوه اداره جوامع خود داشته باشند. اينها برخي از تغييراتي است که اگر اين منطقه ميخواهد از فاجعه فرار کند، بايد به آنها عمل کند: 1- کشورهاي خاورميانه بايد براي حل مشکلات و خروج از شرايط فعلي نگاه به خود و تواناييهاي خود داشته باشند نه نگاه معطوف به خارج. 2- راديکاليسم مذهبي و تروريسم، منطقه را ويران کرده است؛ بنابراين نياز به تبديل و اصلاحات در مسائلي مانند تحمل عقايد مغاير و همچنين ايجاد فضاي باز مذهبي براي تأمين امنيت و اتحاد ميان پيروان مذاهب مختلف به شدت احساس ميشود. 3- فرقهگرايي چه از نوع واقعي و چه از نوع توليدي آن باعث خصومت ميان اعضا و پيروان يک دين ميشود. به جاي تشديد اين اختلافات بايد راهي به سوي اتحاد و تحمل نظرات پيروان ديگر مذاهب باز کرد. 4- فساد گسترده و سيستماتيک تقريبا در همه کشورهاي خاورميانه مانع از توسعه اقتصادي و سرمايهگذاري خارجي شده است. بايد يک مبارزه جدي با فساد صورت گيرد؛ به نحوي که ثروتمندان و قدرتمندان را از حضور در صحنه محروم نکند اما مجرمان ظالم را در هر سطح و رتبهاي مجازات کند. لازمه اين امر يک تغيير بنيادين در سيستم قضائي اين کشورهاست. 5- زنان در سراسر کشورهاي خاورميانه از حقوق خود محروم هستند که بايد برابري جنسيتي در اين جوامع پذيرفته شود و به اجرا درآيد. 6- آموزش و پرورش در منطقه با پيشرفتهاي اخير همخواني ندارد. پس نياز به تجديدنظر در برنامههاي مختلف دانشگاهها بهخصوص در زمينههاي علمي و سعي در رقابت با ساير نقاط جهان در پيشرفتهاي علمي محسوس است. 7- اختلاف بين ملتهاي مختلف منطقه باعث ايجاد مزيتهاي مثبت براي دخالت خارجي و فروش سلاحهاي فراوان در برابر دلارهاي نفتي شده است. بايد توافقنامههاي امنيتي منطقهاي بين تمام کشورهاي منطقه ايجاد شود تا ضرورت نداشته باشد که بر قدرتهاي خارجي براي حفاظت محيطي و پيراموني اتکا شود. براي شروع اين کار، شوراي همکاري خليج فارس که در واقع به منظور اتحاد کشورهاي حوزه خليج فارس براي مقابله با ايران و عراق تأسيس شد، بايد حضور اين دو کشور در خود را بپذيرد. 8- به جاي هزينههاي صدهاميليارددلاري براي تسليحات و افزايش جنگ و تخريب، تمام کشورهاي منطقه بايد يك صندوق توسعه منطقهاي براي کمک به کشورهاي کمترتوسعهيافته در منطقه و حذف علل منازعات راهاندازي کنند. خاورميانه شامل سه گروه نژادي اصلي و چندين گروه کوچکتر است؛ فارسها، عربها و ترکها. اين سه گروه تمدنهاي درخشاني را ايجاد کردهاند که هزاران سال ادامه داشته است. کشورهاي اروپايي که در طول دو جنگ جهاني دهها ميليون از شهروندان را کشتند حال با هم متحد شدهاند و با يکديگر يک منطقه متحد را تشکيل دادهاند. هيچ دليلي وجود ندارد که اين سه تمدن بزرگ که ايران، ترکيه، مصر و همچنين کشورهاي آسياي ميانه و قفقاز و کشورهاي حوزه خليج فارس را شامل ميشود، با يکديگر متحد نشوند و شکوه گذشته خود را بازسازي نکنند. پس از اتحاد در ميان اين کشورها ميشود اين دايره را به سوي هند، پاکستان، روسيه و چين و همچنين آفريقا و جنوب اروپا گسترش داد. بديهي است که ادامه درگيري ميان گروهها در خاورميانه فقط منجر به جنگ و فاجعه بيشتر خواهد شد در حالي که با صلح و دوستي ميتوان راهبرد تشکيل يک تمدن جهاني هماهنگ را فراهم كرد. با رويکارآمدن ترامپ و حتي رؤساي جمهوري پس از آن، خاورميانه ثبات نمييابد مگر اينكه دولتها از مشروعيت انتخاباتي و پاسخگويي دموکراتيک برخوردار باشند. بسياري از کشورها در منطقه، بهويژه ايران و ترکيه، تاريخچه اصلاحات سياسي و دموکراتيک را در بيش از يک قرن پشت سر گذاشتهاند. زمان آن است که اصلاحات دموکراتيک را تقويت كنيم و آنها را در کل منطقه گسترش دهيم. با کمي عزم، اراده و خلاقيت ميتوان صفحه جديدي پيشروي خاورميانه گشود و اين منطقه را به خط مقدم توسعه و پيشرفت تبديل کرد. اين در حالي است که روسيه و آمريکا همچنان به رقابت با هم در خاورميانه ادامه خواهند داد و سياست ايالات متحده در قبال اعراب منطقه همانند گذشته بر اساس منافع آن ادامه خواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.